Φαύλος κύκλος

Η Τζόαν Ντίντιον, η μεγάλη κυρία των αμερικανικών γραμμάτων που πέθανε πρόσφατα, είπε κάποτε ότι «από πολλές απόψεις, το γράψιμο είναι το να λες “εγώ”, να επιβάλλεσαι στους άλλους, να τους λες “ακούστε με”, “δείτε το όπως εγώ”, “αλλάξτε άποψη”. Είναι μια επιθετική, αν όχι εχθρική, πράξη (…) Το να παρατάσσεις λέξεις στο χαρτί είναι η τακτική ενός μυστικού νταή, μια εισβολή, μια επιβολή της ευαισθησίας του συγγραφέα στον πιο ιδιωτικό χώρο του αναγνώστη».

Η Γιούλι Τσε είναι μια από τις γνωστότερες γερμανίδες συγγραφείς, το τελευταίο της βιβλίο μάλιστα με τίτλο «Για τα ανθρώπινα είδη» είναι αυτόν τον καιρό στην κορυφή των μπεστ-σέλερ (στα ελληνικά κυκλοφορούν τα βιβλία της «Πρώτη του έτους» και «Επιχείρηση τρίγωνα κάλαντα» από τις εκδόσεις Μεταίχμιο). Κι επειδή πήρε τοις μετρητοίς τα λόγια της Ντίντιον, αποφάσισε πριν από πολλά χρόνια να σταματήσει να αρθρογραφεί στη «Zeit», την εφημερίδα με την οποία συνεργαζόταν, και να αφοσιωθεί στη λογοτεχνία. «Δεν μου κάνει κέφι πλέον να κάθομαι σε ένα γραφείο και να λέω τη γνώμη μου», είπε. «Στην εποχή μας χρειαζόμαστε περισσότερο από ποτέ τη συζήτηση, την ανταλλαγή απόψεων».

Η «Ζeit» δεν επέμεινε. Στις αρχές του χρόνου, όμως, της έθεσε υπόψη το εύρημα μιας δημοσκόπησης, σύμφωνα με το οποίο μόνο το 44% των Γερμανών πιστεύει ότι η δημοκρατία μπορεί να αντιμετωπίσει την πανδημία. Και τη ρώτησε κάτι απλό: πιστεύουμε ακόμη στη δημοκρατία; «Πριν από είκοσι χρόνια», απάντησε η Τσε, «οι Γερμανοί άρχισαν να είναι δύσπιστοι απέναντι στα κόμματα. Στη συνέχεια άρχισαν να δυσπιστούν για την πολιτική. Και τώρα φαίνεται ότι δυσπιστούν για τη δημοκρατία». Κατά την άποψή της, αυτό είναι συνέπεια της εισβολής του καταναλωτισμού σε όλα τα επίπεδα. Ακούμε, για παράδειγμα, ανθρώπους να λένε ότι χρειάζονται περισσότερη δημοκρατία, μεγαλύτερη συμμετοχή, δεν τους αρκεί να ρίχνουν ένα ψηφοδέλτιο κάθε τέσσερα χρόνια. Κι αυτοί οι άνθρωποι δεν ξέρουν καν το όνομα του βουλευτή της περιφέρειάς τους! Αντί να συμμετέχουν στην πολιτική, θέλουν η πολιτική να ικανοποιεί τις επιθυμίες τους.

Η τάση αυτή ενισχύεται φυσικά από τα social media. Κι έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: οι πολίτες εκφράζουν τα συναισθήματά τους στις πλατφόρμες που τους παρέχει η Big Tech, οι πολιτικοί απέχουν από τις ευθύνες τους για να μην ενοχλήσουν την κοινή γνώμη, οι δημοσιογράφοι το παίζουν ακτιβιστές, οι διάφορες οργανώσεις χρησιμοποιούν ηθικές τεχνικές για να πείσουν τους πολίτες να συμπεριφέρονται με συγκεκριμένο τρόπο, με αποτέλεσμα να προκαλείται ακόμη μεγαλύτερη αναταραχή και τα ηθικά θεμέλια της κοινωνίας, αντί να ενισχύονται, να διαβρώνονται. Ε, η Γιούλι Τσε δεν θα παίξει αυτό το παιχνίδι. Και προτείνει σε όλους, πολιτικούς, δημοσιογράφους και πολίτες, προτού μιλούν, να σκέφτονται αν αυτό που θα πουν θα ωφελήσει την κοινότητα ή μόνο το εγώ τους.

Aλλά αυτή η λύση δεν είναι ούτε πρακτική ούτε, μεταξύ μας, σοβαρή. Κάπως αλλιώς πρέπει να το πιάσουμε.