Οι καταφρονεμένοι της δημοκρατίας

Η δημοκρατία δεν δικαιούται να ξεχνά αυτούς που αγωνίζονται στο όνομά της. Ούτε οι δημοκράτες να αρκούνται σε μια διαμαρτυρία και μετά στη σιωπή. Οι «αντικειμενικές δυσκολίες» είναι πραγματικές – αυτοί που κυνηγούν όσους αγωνίζονται για την ελευθερία δεν δεσμεύονται από κανένα κανόνα και καμία ηθική επιταγή -, αλλά δεν δικαιολογούν χαλάρωμα, παραίτηση και λήθη.

Τα σκέφτομαι αυτά καθώς, στην αρχή της νέας χρονιάς και παρά τις ωραίες διακηρύξεις περί μαχών υπέρ της δημοκρατίας από πολλά επίσημα χείλη, οι «άλυτες υποθέσεις» παραμένουν άλυτες κι ενδιαφέρουν όλο και λιγότερο. Ενάμιση χρόνο μετά τις εκλογές που έκλεψε, σύμφωνα με τους διεθνείς παρατηρητές, ο δικτάτορας της Λευκορωσίας, η γυναίκα που τις κέρδισε, σύμφωνα με τους ίδιους παρατηρητές, βρίσκεται εξόριστη και χωρίς δυνατότητα παρέμβασης άλλη από το να θυμίζει τι συνέβη στη χώρα της τον Αύγουστο του 2020 και τι συμβαίνει έκτοτε: οι ειρηνικές διαδηλώσεις πνίγηκαν στο αίμα, η δικτατορία ενέτεινε την καταπίεση όλων των ελευθεριών (εκείνος ο νεαρός δημοσιογράφος, για τη σύλληψη του οποίου οργανώθηκε επίσημη αεροπειρατεία στην Αθήνα, σαπίζει σε κάποια φυλακή), ο Πούτιν (στου οποίου τις φυλακές σαπίζει ο Ναβάλνι) προστατεύει τον Λουκασένκο και αποτρέπει να τεθεί στο διεθνές περιθώριο. Ισχύει ότι ένας δικτάτορας που πατάει στις πλάτες ενός μεγαλύτερου και πιο επικίνδυνου δικτάτορα δεν είναι εύκολος αντίπαλος, και πάντως δεν θα υποχωρήσει με διακηρύξεις και οιμωγές, δεν ισχύει ωστόσο ότι έχουν εξαντληθεί τα μέσα διεθνούς πίεσης ή ότι δεν υπάρχουν πιο σκληρά και αποτελεσματικά. Η περίπτωση της Λευκορωσίας είναι η πιο χαρακτηριστική, γιατί βρίσκεται στην υποτιθέμενη ήπειρο της δημοκρατίας και γιατί έγινε εκλογική κλοπή μπροστά στα μάτια της παγκόσμιας κοινής γνώμης, ίδια, ωστόσο, χλιαρή αντιμετώπιση έχουν σχεδόν όλα τα παλιά ή καινούργια αυταρχικά καθεστώτα. Και δεν χρειάζεται καν να μιλήσουμε για την Κίνα, που ηγεμονεύει μέσω του αυταρχισμού της και όχι παρά την ύπαρξή του.

Πιο σύνθετη είναι η περίπτωση παράνομων, σύμφωνα με το ισχύον δίκαιο, πράξεων, που έγιναν όμως με σκοπό και πάντως είχαν ως αποτέλεσμα την πληροφόρηση της κοινής γνώμης για τα άπλυτα κυβερνήσεων, οργανισμών και εταιρειών. Οι περίφημοι «whistleblowers», είτε τύπου Σνόουντεν, είτε τα διάφορα «papers» για τους φορολογικούς παραδείσους, είτε η κυρία που αποκάλυψε τις βρώμικες πρακτικές του Facebook, δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως παραβάτες του κοινού ποινικού δικαίου και, αν αντιμετωπίζονται έτσι από συμφέροντα και κυβερνήσεις, θα πρέπει να υψώνεται ένα διαρκές τείχος διαμαρτυρίας. Μακράν χαρακτηριστικότερο είναι το παράδειγμα του Ασάνζ, ενός ιδιαίτερα αμφιλεγόμενου προσώπου, ο οποίος, όμως, δεν δικαιολογείται να αντιμετωπίζεται ως «εχθρός του λαού».

Η αμερικανική κυβέρνηση, την οποία ταπείνωσαν τα Wikileaks με την κοινοποίηση εκατομμυρίων υποκλαπέντων όσο και ενοχοποιητικών στρατιωτικών και διπλωματικών εγγράφων, έχει τους λόγους της (που έγιναν μάλιστα, κατά μια τραγική δημοκρατική ειρωνεία, ισχυρότεροι από τότε που έφυγε από την εξουσία ο Τραμπ) να θέλει να της παραδοθεί και να τον δικάσει (ως κατάσκοπο, που δεν είναι). Οι άλλες ωστόσο χώρες και γενικώς η διεθνής τάξη έχουν ρόλο να παίξουν, τον οποίο δεν είμαι βέβαιος ότι – και πάντως αξίζει να αναρωτηθούμε αν – τον παίζουν σωστά. Η πρόσφατη απόφαση του ανώτατου δικαστηρίου του Λονδίνου περί απέλασής του από τη Βρετανία, όπου βρίσκεται φυλακισμένος, στις ΗΠΑ, οι οποίες «διαβεβαίωσαν» ότι θα του παράσχουν καλές συνθήκες κράτησης και δίκης, δεν είναι ιδιαίτερα πειστική, πόσω μάλλον όταν έρχεται σε συνέχεια σειράς άλλων ενεργειών που «μυρίζουν» αμερικανική πίεση: κατηγορίες για βιασμό που κατέπεσαν, εκδίωξη από την πρεσβεία του Εκουαδόρ για «κακή συμπεριφορά», αγνόηση της κατάστασης της υγείας του, πληροφορίες για επιχειρήσεις δολοφονίας του. Δεν λέω ότι ο Ασάνζ είναι ήρωας, πιστεύω όμως ότι κυνηγιέται με τέτοια λύσσα γιατί ενημέρωσε τον κόσμο για τις καθόλου δημοκρατικές πρακτικές της σημαντικότερης δημοκρατίας του κόσμου. Κι αυτό αποτελεί υπηρεσία στη δημοκρατία και όχι έγκλημα εις βάρος της.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος