Η θέαση της βίας

Οι οικείοι μου με πιάνουν συχνά στα πράσα να γελάω μόνος μου άνευ (φανερού) λόγου και (φανερής) αιτίας. Παρότι ποτέ δεν αποκλείουν εκ των προτέρων το ενδεχόμενο να μου έχει λασκάρει καμιά βίδα ή να έχω ζωηρό διάλογο με κάποιον από τους φανταστικούς ήρωες του επόμενου μυθιστορήματος, όλο και ρίχνουν μια ματιά τριγύρω, μπας και εντοπίσουν την πηγή του γέλιου σε ένα σημείο περισσότερο προφανές. Τις προάλλες, φέρ’ ειπείν, με συνέλαβαν να ξεκαρδίζομαι με τη «σήμανση τηλεοπτικών προγραμμάτων». Η ταινία που θα ακολουθούσε είχε χαρακτηρισθεί ως «ακατάλληλη κάτω των δεκαοκτώ ετών», καθώς περιείχε… τα πάντα: «σκηνές βίας», «σεξουαλικές σκηνές», «χρήση ναρκωτικών και άλλων εξαρτησιογόνων ουσιών» και «απρεπή εκφορά λόγου»… Στο τελευταίο δεν άντεξα. Ποτάμι τα δάκρυα από τα γέλια. «Απρεπή εκφορά λόγου». Λες και το φάντασμα της αείμνηστης Ελένης Χαλκούση (1901-1993), που εξέδωσε κατά τη δεκαετία του 1960 το ανεπανάληπτο «Σαβουάρ Βιβρ», παραμόνευε έξω από τα σχολεία κι έμπαινε ως αόρατη ασπίδα ανάμεσα στην απονήρευτη μαθητιώσα νεολαία και στα βέλη από τα γαμοσταυρίδια της κοινωνίας.

Ας σταθούμε λίγο στη βία. Παρά τα προληπτικά και τα κατασταλτικά γονεϊκά μέτρα, ο γιος μου ο Γιάννης, είκοσι οκτώ ετών σήμερα, έχει καταναλώσει περισσότερες τηλεοπτικές δόσεις βίας από όσες κατανάλωσα εγώ στα εξήντα δύο μου, και η κόρη μου η Δανάη, δεκαπέντε χρόνια μικρότερη από τον Γιάννη, έχει σίγουρα καταναλώσει περισσότερη τηλεοπτική βία απ’ όσην ο Γιάννης στα δεκατρία του. Εάν πάλι έχουμε κουραστεί να κρυβόμαστε πίσω από το δάχτυλό μας και δεν μας συγκινεί πια ως χώρα το τρόπαιο της υποκρισίας που κερδίζουμε κάθε χρόνο, θα πρέπει να παραδεχτούμε πως ένα είναι το τηλεοπτικό πρόγραμμα που σταθερά, καθημερινά, αξίζει τη σήμανση «κατάλληλο άνω των δεκαοκτώ»: το δελτίο ειδήσεων.

Οταν ήμουν εγώ πιτσιρικάς, τα πρώτα χρόνια της δικτατορίας, αγαπημένο μου πρόγραμμα ήταν το «Είμαι κατάσκοπος», η θρυλική τηλεοπτική σειρά του NBC που, αν και στις Ηνωμένες Πολιτείες άντεξε μονάχα τρεις τηλεοπτικές σεζόν (από το 1965 έως το 1968), έτυχε μιας σαφώς σπουδαιότερης μεταθανάτιας σταδιοδρομίας ανά την υφήλιο. Πρωταγωνιστούσαν ο Ρόμπερτ Καλπ (1930-2010) και ο Μπιλ Κόσμπι (1937-). Η καριέρα αμφοτέρων νουθετεί ποικιλοτρόπως. Ο πρώτος, παρά το πρόσκαιρο σουξέ του και τις περιστασιακές εμφανίσεις του στον κινηματογράφο, δεν κατάφερε να σβήσει τη στάμπα του «τηλεοπτικού ηθοποιού» όσο ζούσε, ενόσω ο δεύτερος ξεκίνησε ως ταπεινός stand up comedian, κατόρθωσε – ιδίως κατά τη δεκαετία του 1980 – να αναρριχηθεί στον θρόνο του πιο δημοφιλούς ηθοποιού για το αμερικανικό «οικογενειακό κοινό» και την τελευταία πενταετία, στα πικρά του γεράματα, ξέπεσε να μπαινοβγαίνει στα δικαστήρια και στις φυλακές ως κατά συρροή βιαστής γυναικών… «Μηδένα πρὸ τοῦ τέλους µακάριζε».  Σόλων, αυτό ξαναπές το.

Τίποτε από όλα αυτά δεν γνώριζαν οι ίδιοι ότι τους επιφυλάσσει το μέλλον – πόσω μάλλον ένας πιτσιρικάς στο δυτικό άκρο της Μέσης Ανατολής (εκεί μας κατέτασσε τότε το αρμόδιο γραφείο του State Department) που προσπαθούσε στα μουλωχτά να παρακολουθεί τις κοσμοπολίτικες περιπέτειές τους. Το «Είμαι κατάσκοπος» είχε χαρακτηριστεί ως «ακατάλληλον» από τους χουντικούς εντεταλμένους και είχε πάρει άδεια να προβάλλεται αργά τη νύχτα (τουτέστιν, κατά τις… έντεκα, καθότι στις δώδεκα το πρόγραμμα ολοκληρωνόταν με το σήμα του αναγεννημένου φοίνικα να τσουρουφλίζει τον φαντάρο και την ανάκρουση του εθνικού ύμνου): ένα δυσανάλογα μεγάλο «Α» δέσποζε στην αριστερή άνω άκρη της οθόνης και υποτίθεται ότι τηλεοπτικές σειρές με «Α» δεν έπρεπε να τις παρακολουθούν οι πιτσιρικάδες στη θηριώδη τότε ασπρόμαυρη συσκευή της Loewe Opta. Εκ των υστέρων, βεβαίως, κρίνω ότι η σήμανση ήταν ολότελα περιττή. Οχι μονάχα επειδή με τη βία στο «Είμαι κατάσκοπος» θα έβαζε σήμερα τα γέλια κι ένα εξάχρονο, αλλά επειδή κι εγώ ο ίδιος σηκωνόμουν έντρομος κι έκλεινα τον διακόπτη (δεν είχαμε ακόμη tv control) όποτε ο «κακός» – Ρώσος ή Κινέζος, ως επί το πλείστον – κάρφωνε στην πλάτη κάποιου ένα στιλέτο. Ο αυτοέλεγχος λειτουργούσε ρολόι. Δεν ακούγεται τραγελαφικό; Οι μπόμπιρες της Κατοχής και οι μπόμπιρες του Εμφυλίου είχαν δει με τα ίδια τους τα ματάκια ανείπωτες φρικαλεότητες, αλλά οι μπόμπιρες της δικτατορίας δεν άντεχαν να παρακολουθήσουν ούτε εκ του ασφαλούς τη φαιδρή κι ανώδυνη αναπαράστασή τους.

Τα χρόνια που ακολούθησαν, με την ίδια την τηλεόραση πρώτα και με το Διαδίκτυο έπειτα (αξίζει εδώ να επισημανθεί η μακάβρια συμβολή του YouTube προτού κλείσουν οι δίαυλοί του με το «σκοτεινό Διαδίκτυο»), καταβλήθηκε φιλότιμη προσπάθεια για να γεφυρωθεί το χάσμα ανάμεσα σε ό,τι φρικτό συμβαίνει στον κόσμο (και συνέβαινε ανέκαθεν) και σε ό,τι φρικτό «βλέπουμε» να συμβαίνει στον κόσμο (αλλά δεν το «βλέπαμε» ανέκαθεν). Η συνεισφορά του ISIS, εν προκειμένω, είναι μέχρι στιγμής ανεκτίμητη: κανένας δεν μπορεί να προσδιορίσει με ακρίβεια τις επιπτώσεις που είχαν ή θα έχουν μακροπρόθεσμα όλα εκείνα τα χολιγουντιανής έμπνευσης κι εκτέλεσης βίντεο (με τους εντυπωσιακούς ευρυγώνιους φακούς, την υποβλητική μουσική υπόκρουση, το κοντράστ κοντινών, μεσαίων και γενικών πλάνων) στον ψυχισμό της επόμενης γενιάς «θεατών». Στη διαταραχή του ψυχισμού της, για την ακρίβεια· στην εξαχρείωσή της.

Παλιά λέγαμε ότι δεν έχει συμβεί κάτι «εάν δεν το έχει δείξει η τηλεόραση». Κατεβήκαμε πολλά σκαλοπάτια έκτοτε στην ολισθηρή σκάλα της βαρβαρότητας. Από τη βία που δεν υπάρχει εάν δεν τη δείξει η τηλεόραση περάσαμε ανενόχλητα και απενοχοποιημένα στη βία για να τη δείξει η τηλεόραση – καθώς και όλα τα συγγενή της μέσα, με πιο ασύδοτα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Πριν από μια δεκαετία ήταν της μόδας οι ξυλοδαρμοί στα προαύλια των γυμνασίων· τους προωθούσαν από τα κινητά τους στα social media κάθε λογής νταήδες. Επιλήφθηκε η υπηρεσία ηλεκτρονικού εγκλήματος, υπό τη γενική εποπτεία τότε του Μανώλη Σφακιανάκη, και το νοσηρό φαινόμενο κάπως κόπασε, αλλά δεν εξαλείφθηκε· μετατοπίστηκε σε πιο ιδιωτικές σφαίρες. Καμία «αγορά» δεν πλήττεται ανεπανόρθωτα, όσο εξακολουθεί να υπάρχει «ζήτηση» για τα προϊόντα της – και τα προϊόντα της βίας έχουν ήδη μια «πελατεία» ολοένα και πιο αυξανόμενη, ολοένα και πιο εθισμένη. Μόλις πριν από μια βδομάδα, ο τραμπούκος στον Αγιο Παντελεήμονα ξυλοκοπούσε ανελέητα την πρώην σύντροφό του και ανέβαζε στο Facebook το ξυλοκόπημα σε απευθείας μετάδοση. Η ανάγκη του να «επιδείξει το κατόρθωμά του» ήταν μεγαλύτερη από την ανάγκη του να μην παραδώσει στο αυριανό δικαστήριο ένα αδιάσειστο τεκμήριο της ενοχής του. Αναρωτιέσαι εν κατακλείδι.  Ποιος ήταν πιο διαταραγμένος; Εκείνος που βιαιοπραγούσε ή εκείνοι που τον παρακολουθούσαν;