Τα ιστορικά εμπόδια στην κοινή ευρωπαϊκή ασφάλεια

Από τότε που οι Ηνωμένες Πολιτείες άρχισαν να επανεξετάζουν τη δέσμευσή τους στη διεθνή πολιτική, αποσύρονται από πολλές περιοχές και στρέφονται προς τον Ινδο-Ειρηνικό, ιδιαίτερα την Κίνα, τον μόνο πραγματικό τους αντίπαλο για την παγκόσμια ηγεσία του 21ου αιώνα. Σε αυτό το νέο πλαίσιο, τι πρέπει να επιδιώκει η Ευρώπη; Μπορεί η Ευρωπαϊκή Ενωση να καλύψει τουλάχιστον εν μέρει το κενό ασφαλείας που προκύπτει;

Για τη χάραξη μιας κοινής πολιτικής ασφάλειας και άμυνας, η ΕΕ κινείται με ρυθμούς χελώνας, παρόλο που η ρητορική της προπορεύεται. Παρά τα τέσσερα χρόνια ευρωσκεπτικισμού του πρώην προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, την ολοένα και πιο επιθετική άνοδο της Κίνας και τον ρωσικό ρεβιζιονισμό στην Ανατολική Ευρώπη, εξακολουθεί να υπάρχει χάσμα μεταξύ των ευρωπαϊκών προσδοκιών και της πραγματικότητας.

Ως μία από τις πλουσιότερες και πιο τεχνολογικά προηγμένες περιοχές του κόσμου, η Ευρώπη σίγουρα θα μπορούσε να ανταπεξέλθει οικονομικά και να ακολουθήσει τη δική της στρατηγική άμυνας και ασφάλειας. Η ευρωπαϊκή σκέψη, ωστόσο, δεν έχει ακόμη ενωθεί πίσω από αυτήν την ιδέα. Η ιστορική εμπειρία εξακολουθεί να έχει πολύ μεγάλη βαρύτητα, όπως και η βαθιά διαδεδομένη υπόθεση ότι η Αμερική θα παρέμβει πάντα εάν παραστεί ανάγκη.

Ο κύριος λόγος που η ΕΕ παραμένει παράλυτη – ακόμη και ανίκανη – σε θέματα πολιτικής ασφάλειας έγκειται στα δύο μεγαλύτερα και πολυπληθέστερα ιδρυτικά μέλη της, τη Γερμανία και τη Γαλλία – δύο χώρες που έχουν περίπου τις ίδιες στρατηγικές δυνατότητες. Χωρίς αυτές, πρακτικά τίποτα δεν μπορεί να συμβεί όσον αφορά την πολιτική ασφαλείας. Αν και απαιτείται συναίνεση μεταξύ και των 27 κρατών – μελών για να επιτευχθεί οποιαδήποτε πραγματική πρόοδος προς ένα κοινό πλαίσιο ασφάλειας, η Γαλλία και η Γερμανία είναι τα μόνα μέλη με τους απαραίτητους πόρους για να μετατρέψουν ένα νέο όραμα σε νέα πραγματικότητα.

Ομως οι παλιές συνήθειες πεθαίνουν δύσκολα. Κατά τη διάρκεια των τεσσάρων δεκαετιών του Ψυχρού Πολέμου, οι Δυτικοευρωπαίοι βασίζονταν στην εγγύηση ασφαλείας των ΗΠΑ που συνεπαγόταν τόσο τη μεγάλη στρατιωτική παρουσία στην καρδιά της Ευρώπης όσο και την ικανότητα πυρηνικής αντεπίθεσης σε μια επίθεση του Συμφώνου της Βαρσοβίας. Αν και ένας πυρηνικός πόλεμος θα είχε μετατρέψει μεγάλο μέρος της Ευρώπης σε ένα σωρό ραδιενεργών ερειπίων, αυτή η διευθέτηση παρ’ όλα αυτά, εξασφάλισε την ειρήνη στην περιοχή. Οι Δυτικοευρωπαίοι συνεισέφεραν με τα δικά τους στρατεύματα μέσω του ΝΑΤΟ, αλλά παρέμειναν πλήρως εξαρτημένοι από τις ΗΠΑ, ακόμη και μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.

Ενα πρόβλημα είναι ότι η ΕΕ δεν αποτελεί μια ομοσπονδία με ενιαία κεντρική κυβέρνηση, αλλά μια συνομοσπονδία κυρίαρχων κρατών, το καθένα με ξεχωριστό ιστορικό χαρακτήρα που διαμορφώνει την πολιτική ασφαλείας του. Πουθενά δεν είναι πιο προφανές αυτό από τη γαλλογερμανική σχέση. Οι δύο χώρες είναι τόσο κοντά η μία στην άλλη γεωγραφικά και ιστορικά, όμως εξακολουθούν να είναι πολύ μακριά σε θέματα ασφάλειας – τόσο που μπορούν σχεδόν να θεωρηθούν αντίθετες.

Η μακραίωνη εχθρότητα μεταξύ Γερμανών και Γάλλων έδωσε τη θέση της στη συνεργασία και τη φιλία μόνο αφότου η Γερμανία έγινε ερείπια, καταλήφθηκε από τις συμμαχικές δυνάμεις και διαμελίστηκε στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Τις επόμενες δεκαετίες, η Ευρώπη βρήκε επιτέλους ειρήνη και σημείωσε πρόοδο προς τη βαθύτερη ολοκλήρωση και ένα κοινό νομικό σύστημα – όλα υπό την προστασία της ομπρέλας ασφαλείας των ΗΠΑ.

Ομως, η ιστορία εξακολουθεί να παίζει σημαντικό ρόλο στη γαλλική και γερμανική στάση απέναντι στην πολιτική ασφαλείας. Από την πλευρά της, η Γαλλία εξακολουθεί να προσδιορίζεται ως μεγάλη ευρωπαϊκή δύναμη, λόγω των πυρηνικών της όπλων, τη μόνιμη έδρα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, τα υπερπόντια εδάφη της στον Ειρηνικό, τον Ινδικό Ωκεανό και την Καραϊβική και την παρουσία της στη Δυτική Αφρική.

Η Γερμανία, αντίθετα, απέρριψε τις φιλοδοξίες της μετά τις δύο καταστροφικές, αποτυχημένες απόπειρές της για παγκόσμια κυριαρχία τον 20ο αιώνα. Ανεξάρτητα από το ποια κόμματα είναι στην εξουσία, οι γερμανικές κυβερνήσεις δεν χρησιμοποιούν στρατιωτικά μέσα και εξαγωγές όπλων ως εργαλεία εξωτερικής πολιτικής, αφήνοντας τις ΗΠΑ να χρησιμοποιήσουν αυτά τα σκληρά μέσα. Η μεταπολεμική ειρηνιστική στροφή της Γερμανίας συνεχίζει να την καθορίζει ακριβώς επειδή έδωσε τόσο θετικά αποτελέσματα. Εστιάζοντας στην οικονομία, την ειρήνη και την ομαλή επανένωση, η Γερμανία έχει γίνει μια σύγχρονη ιστορία επιτυχίας.

Η Γαλλία μπορεί να ευχαριστήσει τον Σαρλ ντε Γκωλ για τον συνεχή αυτοπροσδιορισμό της ως μεγάλη ευρωπαϊκή δύναμη. Παρά την ήττα της το 1940, τη μεταπολεμική απο-αποικιοποίηση και τη μερική διαμάχη με τις ΗΠΑ για το ΝΑΤΟ, η βασική αντίληψη της Γαλλίας για τον εαυτό της δεν άλλαξε. Η Γερμανία, από την άλλη πλευρά, οφείλει τη μεταπολεμική της ενίσχυση σε μια αποφασιστική ρήξη με τη δική της ιστορία, για την οποία ανέλαβε την ευθύνη. Η εγγύηση και η παρουσία των ΗΠΑ για την ασφάλεια ήταν καθοριστικής σημασίας για αυτήν την επανεκτίμηση.

Ωστόσο, ενώ η σύγχρονη Γαλλία και η Γερμανία αντικατοπτρίζουν τα ιστορικά μονοπάτια που έχουν ακολουθήσει, εντούτοις εξαρτώνται η μία από την άλλη. Τελικά, τα δικά τους εθνικά συμφέροντα και τα συμφέροντα της ΕΕ ευθυγραμμίζονται – ή θα βυθιστούν ή θα κολυμπήσουν μαζί. Δεν υπάρχουν βιώσιμες εναλλακτικές λύσεις, ειδικά εάν η εγγύηση ασφαλείας των ΗΠΑ για την Ευρώπη παραπαίει.

Σε αυτό το πλαίσιο, η ανάπτυξη μιας κοινής πολιτικής ασφάλειας και άμυνας θα απαιτήσει τεράστιους συμβιβασμούς μεταξύ των διαφόρων εκλογικών περιφερειών που αποτελούν την ευρωπαϊκή οικογένεια, της οποίας οι ριζικά διαφορετικές ιστορικές εμπειρίες και τα τραύματα θα παραμείνουν τα μεγαλύτερα εμπόδια για την πρόοδο. Καμία μεγάλη διευθέτηση δεν θα συμφιλιώσει τελικά τις γαλλικές και γερμανικές προοπτικές. Αυτή η διαδικασία θα αντανακλά μια συνεχή  διαδικασία διαπραγμάτευσης. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να λειτουργήσει η Ευρώπη, ειδικά όσον αφορά την πολιτική ασφάλειας.

Ο Γιόσκα Φίσερ ήταν υπουργός Εξωτερικών και αντικαγκελάριος της Γερμανίας από το 1998 έως το 2005, καθώς και ηγέτης του Γερμανικού Κόμματος των Πρασίνων επί σχεδόν 20 χρόνια