Η βιογραφία {LF}της ελληνικής ταυτότητας {CR}

«Η ιστορία των Ελλήνων δεν είναι μόνον η ιστορία της Ελλάδας», γράφει ο Ρόντερικ Μπήτον κάπου στον επίλογο του νέου βιβλίου του με τον τίτλο «The Greeks», που εκδόθηκε φέτος το φθινόπωρο από τον εκδοτικό οίκο Faber. Για τον λόγο αυτόν, ο διακεκριμένος βρετανός ελληνιστής στο συγκεκριμένο έργο του καταπιάνεται με την εξιστόρηση της διαδρομής των Ελλήνων ως γλωσσικής κοινότητας, από την επανάσταση της ελληνικής αλφαβήτου και τον Ομηρο μέχρι σήμερα. Αφηγείται τη σταδιακή ανάδυση της ταυτότητας των Ελλήνων μέσα από τη γλωσσική κοινότητα, καθώς και τις μεταμορφώσεις, τις αλλαγές, τις «στοχαστικές προσαρμογές», για να το πω καβαφικά, που υπέστη και υφίσταται η ταυτότητα αυτή στην πορεία της ιστορικής διαδρομής της, εκτιθέμενη στις δυνάμεις της πραγματικότητας.

Αν στο προηγούμενο βιβλίο του, που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πατάκη, ο Μπήτον αφηγείται τη «βιογραφία ενός σύγχρονου έθνους» (αυτός είναι και ο τίτλος του βιβλίου άλλωστε), στο καινούργιο του, που δεν αμφιβάλλω ότι σύντομα θα εκδοθεί και αυτό στα ελληνικά, ο Μπήτον βιογραφεί την ελληνική ταυτότητα, μέσα από το πρίσμα της γλωσσικής κοινότητας και της ιστορίας της. Καταγράφει τους τρόπους, με τους οποίους οι Ελληνες, στα 3.000 χρόνια της ιστορίας τους, επαναπροσδιόρισαν την ταυτότητά τους όποτε χρειάστηκε, πως επιβίωσαν επανεφευρίσκοντας τον εαυτό τους, αν μπορώ να αποδώσω έτσι τον όρο «reinvent themselves» που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας.

Δεν είναι ένα βιβλίο το οποίο διαβάζεται αποσπασματικά, ούτε ένας εγκυκλοπαιδικός θησαυρός, στον οποίον ανατρέχεις κατά περίπτωση για να «εξακριβώσεις μια εποχή». Είναι μια ιστορία, με αρχή, μέση και τέλος (ανοικτό τέλος, για την ακρίβεια), στην οποία τα ιστορικά στοιχεία και οι γραφικές λεπτομέρειες χρησιμεύουν για να χτίσουν την αφήγηση. Σίγουρα θα βρεθούν κάποιοι να παραπονεθούν ότι παραλείπεται το τάδε ή το δείνα, ότι ξεπετάει στα γρήγορα εκείνο ή το άλλο. Δεν πειράζει, γιατί εκείνο που έχει σημασία είναι ότι ο συγγραφέας δεν χάνει το σχήμα της αφήγησης, για χάρη της επίδειξης. Γι’ αυτό, άλλωστε, το βιβλίο είναι γραμμένο απλά, ώστε να διαβάζεται εύκολα από τον σύγχρονο αναγνώστη. Είναι γραμμένο με την απλότητα της έκφρασης, που κερδίζει κάποιος μόνον όταν γνωρίζει εις βάθος το αντικείμενό του, μόνον όταν νιώθει ασφαλής με την ανασφάλεια των ανθρώπινων ορίων του.

Είναι μια υπέροχη ιστορία επιβίωσης αυτή που αφηγείται ο Μπήτον στους «Ελληνες», με όλες τις αντιφάσεις και τα παράδοξα που περιέχει. Αντιφάσεις και παράδοξα με τα οποία ζούμε και σήμερα, τα μεταφέρουμε μέσα μας στον έναν ή τον άλλον βαθμό, γιατί είναι μέρος της ταυτότητάς μας. Το πολύτιμο μάθημα για τον έλληνα αναγνώστη από το βιβλίο του Μπήτον είναι ότι η ταυτότητα δεν είναι μεν κάτι ρευστό, είναι όμως κάτι ζωντανό, κάτι που επιζεί επειδή δεν είναι στατικό, επειδή μπορεί να αλλάζει και να μεταβάλλεται προσαρμοζόμενο στις συνθήκες, να εμπλουτίζεται με νέα στοιχεία και να τα μεταμορφώνει, αλλά και να αποβάλλει άλλα που γίνονται βάρος. Για τον λόγο αυτόν, η ιστορία που αφηγείται ο Μπήτον έχει ανοικτό τέλος. Δεν τελειώνει, συνεχίζεται. Μεταφράζω λίγο από την τελευταία παράγραφο του βιβλίου:

«Ετσι ήταν πάντα. Στους αιώνες που πέρασαν, μεμονωμένα άτομα και ολόκληρες κοινότητες, που η μητρική τους γλώσσα ήταν η ελληνική, την άφηναν για τη λατινική, την αραβική, τη σλαβονική, την τουρκική, τη γαλλική. Η αγγλική είναι μόνο η πιο πρόσφατη περίπτωση του είδους. Αλλά σε κάθε γενιά, τουλάχιστον άλλοι τόσοι κρατούσαν τη γλώσσα των περασμένων χρόνων. Και η παμπάλαια διαδικασία του “να γίνεσαι Ελληνας” ούτε αυτή σταμάτησε ποτέ εντελώς. Γιατί τουλάχιστον για κάποιους από αυτούς που ήλθαν, κυνηγημένοι από τις κακουχίες ή τις διώξεις στις πατρίδες τους, η γη που αντίκρισαν φθάνοντας σε ένα ελληνικό νησί έγινε κάτι περισσότερο από μια προσωρινή στάση σε ένα ατέλειωτο ταξίδι». Καταλήγει, δε, με στίχους μιας ποιήτριας, της Hiva Panahi, που ήλθε ως πρόσφυγας στην Ελλάδα από το Ιράν το 2000 και σήμερα γράφει ποίηση στη γλώσσα της νέας της πατρίδας…

Και, για να είναι πλήρης η παρουσίαση, μία παρατήρηση χρηστικής αξίας. Οσους μπορούν και θέλουν να διαβάσουν το βιβλίο στα αγγλικά, θα τους συμβούλευα να μη φοβηθούν την έκδοση με το σκληρό εξώφυλλο. Εκτός από το πλεονέκτημα της μεγαλύτερης γραμματοσειράς που διευκολύνει την ανάγνωση, το βιβλίο είναι ελαφρύ παρά τις 588 σελίδες του. Διαβάζεται άνετα στο κρεβάτι…