Η ξύλινη γλώσσα της αγάπης

Είναι απαραίτητο να αναρωτηθούμε κατά πόσο το μίσος, υπό τον μανδύα της «ανησυχίας», αποτελεί τον κοινό παρονομαστή (ή τη βαλβίδα) συλλογικών εμπειριών απονομιμοποίησης, υποβάθμισης ή απουσίας πολιτικής εκπροσώπησης. Ως εκ τούτου είναι αναγκαίο να διερευνηθούν νηφάλια οι λόγοι και οι γενεσιουργές αιτίες που ευθύνονται για το τωρινό ξέσπασμα βίας και μίσους σε μια πλειάδα περιπτώσεων. Οι κοινωνίες θα έπρεπε, κάνοντας την αυτοκριτική τους, να αναρωτηθούν για ποιο λόγο αποτυγχάνουν να διακρίνουν εγκαίρως τα προβλήματα προτού η λύση τους αναζητηθεί – λανθασμένω τω τρόπω – στο μίσος και στον ρατσιστικό φανατισμό. Ποιες ιδεολογικές παρωπίδες εμποδίζουν την αναγνώριση της δυσαρέσκειας για τις κοινωνικές ανισότητες;

Καρολίν Εμκε «Εναντίον του μίσους»
(εκδόσεις Πόλις, 2021)

Η εφηβεία της δικής μου γενιάς συνέπεσε με την πτώση της επτάχρονης δικτατορίας. Ηταν τέτοιο το σοκ για εμάς από την ξαφνική και (όχι μόνο για εμάς) απρόσμενη μετάβαση στη δημοκρατία ώστε θυμάμαι, δεκαετίες αργότερα, όταν πήγαινα σε κάποιο γυμνάσιο ή σε κάποιο λύκειο να μιλήσω στους μαθητές για τη σύγχρονη λογοτεχνία (ήταν της μόδας κάποτε να επισκέπτονται οι συγγραφείς τα σχολεία, έστω και μόνο για να αποδείξουν ότι δεν είναι όλοι πεθαμένοι), να τους λέω «εσείς δεν έχετε διατηρήσει αναμνήσεις από τη δικτατορία, ήσασταν πολύ μικρά ακόμα», να με κοιτάζουν σαν εξωγήινο και να μου απαντούν: «Μα τι αναμνήσεις, κύριε; Εμείς γεννηθήκαμε είκοσι χρόνια μετά τη δικτατορία». Πράγματι, ενδόμυχα, η δική μου γενιά δεν μπορούσε να συμφιλιωθεί εύκολα με την ιδέα ότι το 1974 είχε περάσει ήδη τη «μισή ζωή» της υπό καθεστώς δικτατορίας και ότι πράγματα εντελώς αυτονόητα έως περιφρονητέα για τους σημερινούς νέους – όπως το Κοινοβούλιο, οι διαδηλώσεις, οι απεργίες – εμείς έπρεπε να τα μάθουμε από την αρχή σαν δεκατετράχρονα «νήπια».

Εξυπακούεται πως τότε τα κόμματα (όλα τα κόμματα, ασχέτως αν τα κόμματα της Αριστεράς κυριαρχούσαν στη νεολαία) μας αντιμετώπιζαν όπως στο «Λούκι Λουκ» οι σκληροτράχηλοι καουμπόιδες τους νέους άποικους: σαν «τρυφερά πόδια». Εμείς, καλοπροαίρετα και απονήρευτα, πιστεύαμε ότι θα βρούμε στις κομματικές νεολαίες τις «ανάσες ελευθερίας» που δεν είχαμε βρει μέχρι τούδε στα σπίτια μας ή στα σχολεία μας, αλλά αρκετά νωρίς – τουλάχιστον όσοι δεν ήμασταν ντιπ για ντιπ στούρνοι – πέφταμε πάνω στον πρώτο και ψηλότερο μαντρότοιχο: την «ξύλινη γλώσσα». Η «ξύλινη γλώσσα» ήταν εκείνο το κομματικό ιδιόλεκτο που θα μας έφερνε, υποτίθεται, πιο γρήγορα σε επαφή με τον «σκληρό κόσμο εκεί έξω», αλλά που στην πραγματικότητα μας κρατούσε αεροστεγώς προφυλαγμένους και απομακρυσμένους από τον εν λόγω «κόσμο». Η «ξύλινη γλώσσα» ήταν η τέχνη να μη λες τίποτε με πάρα πολλές λέξεις (είχαμε δώσει και όνομα στην ασθένεια, την αποκαλούσαμε «βερμπαλισμό», όμως αναγνωρίζαμε τη συμπτωματολογία της μονάχα στους εσωκομματικούς ή εξωκομματικούς μας αντιπάλους, τους οποίους και στολίζαμε με διάφορα άλλα καλολογικά: «σεχταριστές», «φραξιονιστές», «αντιδραστικούς» κ.ο.κ.), αλλά κυρίως, η δεξιότητα να «σφάζεις και να μαχαιρώνεις» τα πάντα δίχως να τα κατανοείς, ούτε καν να χρειάζεται να τα κατανοήσεις. Εξαίρετο συλλεκτικό δείγμα της «ξύλινης γλώσσας», καθώς και της καταλυτικής εξάρθρωσής της, μπορείτε να απολαύσετε στο «Κιβώτιο» του Αρη Αλεξάνδρου, το εμβληματικό μυθιστόρημα που κατόπιν, όλες εμείς οι πληγωμένες αριστερές καρδιές, είχαμε δίπλα στο προσκεφάλι μας.

Αλλοι πιο ανώδυνα, άλλοι πιο επώδυνα, ξεμπερδέψαμε με την «ξύλινη γλώσσα» των κομμάτων, μόνο και μόνο για να ανακαλύψουμε ότι διάφορες παραλλαγές της, σαν μολυσματικοί ιοί που μεταλλάσσονται ακατάπαυστα, κυριαρχούν σε κάθε μας βήμα. Δεν είχαμε καταλάβει εγκαίρως, οι στόκοι, ότι η «ξύλινη γλώσσα», εκτός από το να σε εμποδίζει να δεις πέρα από τη μύτη σου (οι «ιδεολογικές παρωπίδες», όπως θα μας έλεγε και η Καρολίν Εμκε) είναι κατάλληλη και για να σε ανακουφίζει, ιδίως όταν δεν έχεις χρόνο ή/και διάθεση για πολλές-πολλές διανοητικές ταλαιπωρίες. Κάθε εποχή και κάθε περίσταση κάνει χρήση της δικής της «ξύλινης γλώσσας». Ειδικά αυτές τις ημέρες, τις χρονιάρες, δεσπόζει παντού η «ξύλινη γλώσσα της αγάπης». Εάν προσγειωνόταν την περίοδο των γιορτών κάποιος από τον Αρη, θα σχημάτιζε την εντύπωση ότι πουθενά στον πλανήτη μας δεν υπάρχει ασφαλές καταφύγιο για να προφυλαχτείς από αυτή την ανελέητη «επέλαση της αγάπης». Τόσες εκκλήσεις για ειρήνη, αγάπη και ομόνοια – και «υγεία», πάνω απ’ όλα – από τόσα δισεκατομμύρια στόματα, τόσα ευγενικά αισθήματα, κρίμα κι άδικο, να τα μονοπωλεί το ανθρώπινο γένος, να μη διαδοθούν σε ολόκληρο το ηλιακό σύστημα και πέρα από αυτό, έως τις εσχατιές του γαλαξία… Κάπως έτσι θα σκεφτόταν ο Αρειανός και θα έτρεχε να μας αγκαλιάσει, προτού μείνει σέκος από ομοβροντία πυρών, ίσως επειδή θα μας ενοχλούσε η διχαλωτή ουρά του.

Ωστόσο, στην απίθανη περίπτωση που του δίναμε την ευκαιρία να μας γνωρίσει κάπως καλύτερα, έστω κι εγκλωβισμένος μέσα σε γυάλα, θα διαπίστωνε έντρομος ότι, κάτω από αυτήν την κρούστα της «αγάπης», μαίνεται, πάλλεται, κοχλάζει (οι Αρειανοί έχουν πλούσιο λεξιλόγιο) ο ωκεανός του «μίσους»· εάν μάλιστα εκλάμβανε τα πληκτρολόγιά μας ως κάποιας μορφής πολυβόλα, θα αναρωτιόταν πώς και δεν έχουμε εξολοθρεύσει αλλήλους εδώ και πολλά χρόνια. Αυτόν τον ωκεανό θέλησε να εξερευνήσει η 54χρονη σήμερα γερμανίδα φιλόσοφος, ιστορικός, πτυχιούχος πολιτικών επιστημών και πολεμική ανταποκρίτρια Καρολίν Εμκε στο βραβευμένο δοκίμιό της «Εναντίον του μίσους» (2016). Η Εμκε είχε λόγο σοβαρό να ασχοληθεί με το «μίσος (πώς επωάζεται, πώς πολλαπλασιάζεται, γιατί δεν το σταματάμε εγκαίρως;) αφού πρώτα το «μίσος» ασχολήθηκε μαζί της: ως ακτιβίστρια και ως ομοφυλόφιλη έγινε συχνά στόχος επιθέσεων.

Κάπου εδώ, άλλωστε – με την πολύτιμη συνδρομή της φιλοσοφικής σκευής της – εντοπίζει και τη γενεσιουργό αιτία του «μίσους»: αφ’ ης στιγμής ορίζεις την όποια «ταυτότητά» σου – εθνική, θρησκευτική, έμφυλη -, όχι μονάχα για να ξεχωρίζεις από τους φορείς των άλλων «ταυτοτήτων», αλλά για να τους κακοποιήσεις – εξουδετερώσεις – αποκλείσεις και να διατηρήσεις «καθαρό» τον «ζωτικό» σου «χώρο», δίνεις πράσινο φως σε όποια «ρητορική του μίσους» διευκολύνει την ιδεοληψία σου. Κατά την Εμκε, το «μίσος» μεταμφιέζεται συχνά σε «ανησυχία»: την «ανησυχία» του φιλήσυχου πολίτη, του φαινομενικά μετριοπαθούς, που αρχικά «ξενίζεται», στη συνέχεια «ενοχλείται» και στο τέλος «εξοργίζεται» από την «εισβολή» των «διαφορετικών». Μπορεί να έχουν την κύρια ευθύνη εκείνοι που καλλιεργούν ή/και χειραγωγούν την «ανησυχία» των φιλήσυχων πολιτών, αλλά δεν είναι άμοιροι ευθυνών κι εκείνοι που, μαλθακοί και υπνωτισμένοι από την «ξύλινη γλώσσα της αγάπης», δεν σηκώνουν τα δικά τους προσωπικά αναχώματα όταν το «μίσος» εκδηλώνεται. Για την Εμκε, η αντιμετώπιση του «μίσους» δεν είναι ποτέ παθητική.