Παλιοί και νέοι γραμματείς (και φαρισαίοι)

Η χθεσινή είδηση για την αλλαγή ορισμένων γενικών και ειδικών γραμματέων υπουργείων με κάποιους άλλους πέρασε ασχολίαστη. Είδαμε τα βιογραφικά των νέων γραμματέων αλλά δεν είδαμε κάποια δημόσια αξιολόγηση του έργου των προηγούμενων. Δεν ξέρουμε τι ακριβώς θα κάνουν οι νέοι, αν κι αυτό θεωρείται φυσιολογικό, αφού είναι πολιτικά πρόσωπα. Παρ’ ημίν το «πολιτικό πρόσωπο» κρίνεται στις εκλογές και μόνο. Επομένως, κατά τη διάρκεια της θητείας του σε κάποιο κρατικό πόστο δεν χρειάζεται να ξέρουμε ούτε τι κάνει ούτε τι δεν κάνει. Κατά καιρούς, εξαγγέλλονται διάφορες αξιολογήσεις του έργου τους αλλά λησμονούνται σχεδόν μόλις εξαγγελθούν.

Το περιορισμένο ενδιαφέρον του κοινού και των ΜΜΕ για τα διαρθρωτικά ζητήματα του Δημοσίου είναι αντιστρόφως ανάλογο προς το ενδιαφέρον των ειδικών της δημόσιας διοίκησης. Και τούτο διότι αποτελεί ένα οργανωτικό/διοικητικό curiosum σε μια χώρα της ΕΕ η ύπαρξη τριών κατηγοριών γραμματέων υπουργείων: γενικών, ειδικών και υπηρεσιακών. Η Ελλάδα συγκαταλέγεται μεταξύ των εξαιρέσεων που η θέση του γραμματέα ενός υπουργείου εξακολουθεί να είναι μια αμιγώς πολιτική θέση. Ελληνες και ξένοι ειδικοί έχουν επισημάνει, εδώ και δεκαετίες, την ανάγκη «απο-πολιτικοποίησης» της συγκεκριμένης θέσης. Ο γραμματέας ενός υπουργείου πρέπει να είναι ένα μη πολιτικό, υπηρεσιακό πρόσωπο με θητεία μεγαλύτερη εκείνης των πολιτικών, ώστε να διασφαλίζει την ακώλυτη συνέχεια του κράτους.

Ετσι ακριβώς είχε περιγραφεί η θέση του γραμματέα και στα αλήστου μνήμης Μνημόνια. Μια από τις ελάχιστες μεταρρυθμίσεις του Δημοσίου που περιλάμβαναν αφορούσε τη σταδιακή αντικατάσταση των πολιτικών γραμματέων με υπηρεσιακούς. Η μεταρρύθμιση εκείνη, που είχε δρομολογηθεί με το ζόρι και με τις αντιδράσεις της τότε κυβέρνησης, διακόπηκε οριστικά από την παρούσα κυβέρνηση. Αυτή δέχτηκε ότι η θέση των γενικών γραμματέων πρέπει να συνεχίσει να είναι μια πολιτική θέση. Το ίδιο ισχύει για τους ειδικούς γραμματείς, μια ακόμη κατηγορία γραμματέων που δημιουργήθηκαν προ τριακονταετίας προκειμένου να προϊστανται κάποιων (εικονικών) διοικητικών τομέων. Μαζί με αυτούς δημιουργήθηκε και μια τρίτη κατηγορία γραμματέων, οι υπηρεσιακοί. Η συνύπαρξη τόσων γραμματέων δεν συμβάλλει στη βελτίωση της ποιότητας, ούτε καν της ποσότητας του διοικητικού έργου. Εν τοις πράγμασι, οι πολιτικοί γραμματείς χρησιμοποιούν τη θέση τους στον διοικητικό μηχανισμό ως εφαλτήριο για μια πολιτική καριέρα και οι υπηρεσιακοί κάνουν ό,τι θα έπρεπε να κάνουν οι πολιτικοί.

Ετσι η ήδη πληθωρική πολιτική πυραμίδα της διοικητικής ιεραρχίας (υπουργοί, αναπληρωτές και υφυπουργοί) ενισχύθηκε έτι περαιτέρω. Η «απο-πολιτικοποίηση» (αντί του ορθού από-κομματικοποίηση) περιθωριοποιήθηκε και ξεχάστηκε.

Η ανολοκλήρωτη διοικητική μεταρρύθμιση παραμένει, ωστόσο, ζητούμενο. Ολοι οι διεθνείς οργανισμοί, οι παραγωγικοί φορείς και σημαίνοντες παράγοντες του δημοσίου βίου εξακολουθούν να την περιλαμβάνουν μεταξύ εκείνων που πρέπει να δρομολογηθούν.

Αναμφισβήτητα, κάποιες σημειακές μεταβολές έχουν βελτιώσει την παροχή υπηρεσιών. Είναι, όμως, πρόδηλο ότι δεν αρκούν. Ιδίως, εάν ό,τι γίνεται με το ένα χέρι κατεδαφίζεται με το άλλο. Διοικητική μεταρρύθμιση και πελατειακό κράτος δεν μπορούν να συνυπάρξουν. Σε ενάντια περίπτωση, το μηδενικό άθροισμα των αντιφατικών επιλογών δεν πρόκειται να αποτελέσει το διαβατήριό μας ούτε για την ανάπτυξη ούτε για την ευημερία μας.

Ο Παναγιώτης Καρκατσούλης είναι εμπειρογνώμων δημόσιας διοίκησης, πρώην βουλευτής