H προειδοποίηση της πανδημίας

Υπάρχει κάποια στιγμή που μια ατελείωτη κρίση μετατρέπεται σε τρόπο ζωής. Αυτό φαίνεται να συμβαίνει με την πανδημία. Αν ναι, είναι συνετό να εξερευνήσουμε τη μόνιμη κατάσταση στην οποία μας έχει αφήσει. Ενα προφανές μάθημα είναι ότι οι κοινωνίες πρέπει να μάθουν για άλλη μία φορά να ζουν με παθογόνους οργανισμούς, όπως ακριβώς έμαθαν όταν τα μικρόβια εντοπίστηκαν για πρώτη φορά από τις ανακαλύψεις του Λουίς Παστέρ και του Ρόμπερτ Κοχ.

Κατά τη διάρκεια της μακράς γεωχημικής ιστορίας της γης, τα μικρόβια, μαζί με τους μύκητες και τα φυτά, ήταν απαραίτητα και εξακολουθούν να είναι απαραίτητα για την ίδια τη σύνθεση του περιβάλλοντος στο οποίο ζούμε εμείς οι άνθρωποι. Η πανδημία μάς έδειξε ότι δεν θα ξεφύγουμε ποτέ από την επεμβατική παρουσία αυτών των ζωντανών οργανισμών. Αντιδρούν στις ενέργειές μας. Αν μεταλλαχθούν, πρέπει να μεταλλαχθούμε και εμείς.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τα πολλά εθνικά λοκντάουν, που επιβλήθηκαν στους πολίτες για να τους προστατεύσουν, αποτελούν ισχυρή αναλογία για την κατάσταση στην οποία η ανθρωπότητα βρίσκεται οριστικά. Πρέπει να σκεφτούμε ότι όλες οι ζωντανές μορφές βρίσκονται μέσα στον ίδιο χώρο – αυτή τη λεπτή μήτρα την οποία οι γεωχημικοί αποκαλούν «κρίσιμη ζώνη», το μόνο στρώμα της γης όπου μπορεί να ανθήσει η ζωή στον πλανήτη μας. Είναι σε αυτόν τον πεπερασμένο χώρο όπου υπάρχουν όλα όσα νοιαζόμαστε και όλα όσα έχουμε συναντήσει ποτέ. Δεν υπάρχει τρόπος να ξεφύγουμε από τη γήινη ύπαρξή μας. Εδώ βρίσκεται η σύνδεση μεταξύ των της καραντίνας για την Covid που βιώσαμε τα τελευταία δύο χρόνια και της πολύ μεγαλύτερης αλλά οριστικής κατάστασης αποκλεισμού στην οποία βρισκόμαστε: είμαστε παγιδευμένοι σε ένα περιβάλλον που έχουμε ήδη αλλάξει αμετάκλητα.

Εάν έχουμε συνειδητοποιήσει τη δράση των ιών στη διαμόρφωση των κοινωνικών μας σχέσεων, θα πρέπει τώρα να υπολογίσουμε το γεγονός ότι και αυτοί θα διαμορφωθούν για πάντα από την κλιματική κρίση και τις γρήγορες αντιδράσεις των οικοσυστημάτων στις ενέργειές μας. Η αίσθηση ότι ζούμε σε έναν νέο χώρο εμφανίζεται ξανά σε τοπικό αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο. Η αίσθηση του άπειρου χώρου χάθηκε. Τώρα είμαστε υπεύθυνοι για την ασφάλεια του επιβλητικού θόλου κάτω από τον οποίο ζούμε. Για να επιβιώσουμε κάτω από αυτές τις νέες συνθήκες πρέπει να υποστούμε ένα είδος μεταμόρφωσης. Γι’ αυτό είναι σημαντικό να μην παρερμηνεύουμε το πολιτικό αίνιγμα της σημερινής μας εποχής. Είναι του ίδιου μεγέθους όπως όταν, από τον 17ο αιώνα και μετά, οι Δυτικοί έπρεπε να στραφούν από τον κλειστό κόσμο του παρελθόντος στον άπειρο χώρο της σύγχρονης περιόδου. Καθώς ο κόσμος φαινόταν να ανοίγει, έπρεπε να εφευρεθούν πολιτικοί θεσμοί για να λειτουργήσουν μέσα από τις νέες δυνατότητες που πρόσφερε ο Διαφωτισμός. Τώρα, αντίστροφα, το ίδιο καθήκον ανατίθεται στις σημερινές γενιές: ποιους νέους πολιτικούς θεσμούς θα μπορέσουν να επινοήσουν για να αντιμετωπίσουν ανθρώπους τόσο διχασμένους που είναι σαν να ανήκουν σε διαφορετικούς πλανήτες;

Θα ήταν λάθος να πιστέψουμε ότι η πανδημία είναι μια κρίση που θα τελειώσει. Αποτελεί την τέλεια προειδοποίηση για αυτό που έρχεται, αυτό που αποκαλώ νέο κλιματικό καθεστώς. Φαίνεται ότι όλοι οι πόροι της επιστήμης, των ανθρωπιστικών επιστημών και των τεχνών θα πρέπει να κινητοποιηθούν για άλλη μία φορά για να στρέψουμε την προσοχή στην κοινή μας επίγεια κατάσταση.

Ο Μπρουνό Λατούρ είναι φιλόσοφος και ανθρωπολόγος. Στα ελληνικά κυκλοφορεί το βιβλίο του «Πού θα προσγειωθούμε; Δοκίμιο πολιτικού προσανατολισμού στο νέο κλιματικό καθεστώς» (εκδ. Πόλις, 2019, μτφ. Αγγελίνα Μιχάλη)