Μετά 30 έτη: Ο κύκλος κλείνει;

Κάποιοι το χάρηκαν, κάποιοι δυσκολεύτηκαν να κρύψουν τα δάκρυά τους. Μα οι περισσότεροι, φαντάζομαι, έμειναν απλώς με το στόμα ανοιχτό να παρακολουθούν το μέχρι πριν από λίγο αδιανόητο, στην οθόνη της τηλεόρασης. Πέρασαν 30 χρόνια. Ηταν 25 Δεκεμβρίου 1991. Βλέπαμε την κόκκινη σημαία να υποστέλλεται, μέσα στη νύχτα, στο Κρεμλίνο. Οριστικά. Βλέπαμε να ανατέλει, στη θέση της, η τρίχρωμη σημαία της Ρωσικής Ομοσπονδίας. Μια χώρα εξαφανιζόταν από τους γεωγραφικούς άτλαντες. Η Σοβιετική Ενωση δεν υπήρχε πια.

Δεν ήταν το τέλος της Ιστορίας – τώρα πια το ξέρουμε καλά. Ηταν, όμως, το τέλος μιας ιστορικής εποχής. Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και της απόλυτης διπολικής ισορροπίας στη στρατηγική σκακιέρα του κόσμου, που ενσωμάτωνε όλες τις επιμέρους, περιφερειακές διενέξεις και εντάσεις και τις κρατούσε, έτσι, υπό έλεγχο. Οι προφητείες για τον παραδείσιο κόσμο που θα μας περίμενε μετά, για την αιώνια δημοκρατική άνοιξη και την επί γης ειρήνη που θα ερχόταν μετά τη νίκη της Δύσης, δεν επιβεβαιώθηκαν. Αλλά το κεφάλαιο εκείνο έχει κλείσει. Εκλεισε επίσης το κεφάλαιο του καθεστώτος που ονομάστηκε «υπαρκτός σοσιαλισμός» – όρος που χρησιμοποιήθηκε είτε ως απολογία του σοβιετικού συστήματος ως της μόνης, με όλα της τα κουσούρια, υπαρκτής εναλλακτικής στον καπιταλιστικό κόσμο, είτε ως ομολογία ότι ο «υπαρκτός» δεν ήταν ακριβώς ο σοσιαλισμός που ονειρεύονταν οι σοσιαλιστές, ήταν απλώς η εκδοχή που τους φόρτωσε η ιστορική συγκυρία και η γεωγραφία.

Μόνο που αυτό το τέλος δεν επήλθε εκείνη τη νύχτα των Χριστουγέννων του 1991. Είχε συμβεί ήδη δύο χρόνια νωρίτερα, το 1989. Κι όλα έγιναν τόσο γρήγορα. Τον Μάρτιο του 1986 παρακολουθούσα, σε μια από τις πιο συναρπαστικές δημοσιογραφικές αποστολές της ζωής μου, το 26^ο συνέδριο του ΚΚΣΕ, το συνέδριο του θριάμβου του Γκορμπατσόφ. Τι προσπαθείτε να κάνετε; – είχα ρωτήσει έναν από τους κοντινούς του, τον Γέγκορ Γιάκοβλεφ που ετοιμαζόταν τότε να αναλάβει τα «Νέα της Μόσχας». «Να αποδείξουμε», μου είχε απαντήσει, «ότι η ιδέα του σοσιαλισμού δεν είναι καταδικασμένη να πεθάνει, χωρίς δημοκρατία, μέσα στη σημερινή οικονομική στασιμότητα». Κι ένα βράδυ, αργότερα, στο σπίτι της Τατιάνα Ζασλάφσκαγια, της οικονομολόγου που οι ιδέες της είχαν εμπνεύσει την «περεστρόικα», την είχα ακούσει να λέει πως «πιάνουμε το νήμα από την άνοιξη της Πράγας, το οποίο εμείς οι ίδιοι κόψαμε». Και να προσθέτει: «Ας ελπίσουμε ότι δεν είναι πια αργά».

Ηταν μέρες αισιοδοξίας – μια σύντομη αισιόδοξη άνοιξη. Κανείς δεν φανταζόταν ότι σε πέντε μόλις χρόνια η κόκκινη σημαία  δεν θα κυμάτιζε πια, η χώρα η ίδια θα έπαυε να υπάρχει. Θα μπορούσαν τα πράγματα να εξελιχθούν αλλιώς; – είχα ρωτήσει τον Ερικ Χοπσμπάουμ. «Μάλλον όχι», μου είχε απαντήσει. «Το σοβιετικό σύστημα ήταν ήδη, από καιρό, μη μεταρρυθμίσιμο». Τον είχα συναντήσει, στο σπίτι του στο Λονδίνο, προπαραμονή Χριστουγέννων του 1990, ένα χρόνο μετά την πτώση του τείχους, ένα χρόνο πριν από τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης, μήνες πριν από το πραξικόπημα που, το καλοκαίρι του 1991, ανέτρεψε τον Γκορμπατσόφ και επιτάχυνε την πτώση. Την οποία ο μεγάλος ιστορικός, έτσι κι αλλιώς, προεξοφλούσε.

Ηταν η πρώτη μου δημοσιογραφική αποστολή για «ΤΑ ΝΕΑ». Εχω κρατήσει τις απομαγνητοφωνημένες σημειώσεις μου από εκείνη τη συζήτηση. Αντιγράφω μια φράση του: «Η πτώση του σοβιετικού συστήματος, για το οποίο κάθε αυταπάτη είχε από καιρό διαλυθεί, δεν είναι το πρόβλημα. Το θέμα είναι να μη συμπαρασύρει στην πτώση του και το ίδιο το όνειρο, εφιαλτική εκδοχή του οποίου το σύστημα αυτό υπήρξε». Κι άλλη μία: «Τα δύο μεγάλα προβλήματα του κόσμου, η οικολογική κρίση και η αντιμετώπιση των ανισοτήτων που διευρύνονται, απαιτούν πολιτικές ρύθμισης της αγοράς που, όπως κι αν τις βαφτίσει κανείς είναι, στην ουσία τους, σοσιαλιστικές. Αν οι σοσιαλιστές πάψουν να τις προτείνουν, τότε τα προβλήματα δεν θα εξαφανιστούν, θα εμφανιστούν άλλες δυνάμεις, αντιδημοκρατικές, εθνικιστικές, που θα πιστεύουν σε άλλες, σκοτεινές ουτοπίες και θα προτείνουν ανορθολογικές λύσεις στα άλυτα προβλήματα». Η τελευταία αυτή φράση συνοδεύτηκε από μια μακρά ανάλυση για τη δεκαετία του ’30, όταν τη λύση των προβλημάτων που δημιούργησε η οικονομική κρίση διεκδικούσαν δύο διαφορετικές, ανταγωνιστικές προτάσεις. Από τη μια το Νιου Ντιλ, η κεϊνσιανή, σοσιαλδημοκρατική συνταγή, κι από την άλλη η οικονομική συνταγή του ναζισμού. Η επικράτηση της πρώτης δεν ήταν εξασφαλισμένη – επέμενε. «Η επικράτηση του ορθού λόγου, της ελευθερίας, της δημοκρατίας δεν είναι ποτέ δεδομένη».

Εκ των υστέρων, μου φαίνονται τόσο προφητικά τα λόγια του. Πράγματι, η πτώση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» δεν επηρέασε μόνον όσους πίστεψαν σε αυτόν μα και κάθε εκδοχή σοσιαλιστικής, σοσιαλδημοκρατικής πεποίθησης. Οι ευρωπαϊκές πολιτικές δυνάμεις που ο Χοπσμπάουμ περιέγραφε ως «Σοσιαλιστές», περιπλανήθηκαν ιδεολογικά και πολιτικά τις δύο πρώτες δεκαετίες μετά την πτώση του τείχους, διεκδίκησαν την εξουσία και κυβέρνησαν ως αποτελεσματικότεροι διαχειριστές της απελευθέρωσης της αγοράς και εμψυχωτές της οικονομικής ανάπτυξης. Βρήκαν απέναντί τους, ως αντίδραση, μια αντίρροπη κίνηση προς τον ριζοσπαστικό λαϊκισμό και διάφορες εκδοχές ανεδαφικού αντικαπιταλισμού ή αντιπαγκοσμιοποίησης που, στις συνθήκες της κρίσης, πήραν συχνά το πάνω χέρι. Τριάντα χρόνια αργότερα, ίσως, ένας κύκλος κλείνει. Αυτό που κάποιοι – ίσως υπερβολικά αισιόδοξα – ονόμασαν «επιστροφή της σοσιαλδημοκρατίας», μπορεί να είναι ακριβώς αυτό: Μια ανάκτηση της αυτοπεποίθησης και της φιλοδοξίας των σοσιαλιστών, να διεκδικήσουν αυτό που στις καλύτερες ημέρες τους είχαν πετύχει. Οχι να αντικαταστήσουν τον καπιταλισμό με ένα εχθρικό προς την αγορά κοινωνικό σύστημα, μα να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα που η αγορά, από μόνη της, δεν μπορεί να λύσει, προς όφελος της κοινωνίας, της δικαιοσύνης και της δημοκρατίας.