Τα ήρεμα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου

Οι εξελίξεις στα σύνορα ανάμεσα στη Ρωσία και την Ουκρανία θέτουν υπό αμφισβήτηση τη γενική παραδοχή ότι ο Ψυχρός Πόλεμος έχει τελειώσει από καιρό. Πρόκειται για ένα ακόμα ανάμεσα στα γενικώς παραδεκτά που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Εκείνο που τελείωσε με την πτώση της ΕΣΣΔ ήταν κάτι διαφορετικό: ήταν η δομή και ο καταμερισμός των δυνάμεων του Ψυχρού Πολέμου, ειδικά με την κατάρρευση του ενός από τα δύο στρατόπεδα. Ομως η ουσία του όχι απλώς παραμένει, αλλά, αντίθετα, ενισχύεται, ενώ ένας νέος εξίσου σημαντικός παίκτης έχει προστεθεί: η Κίνα. Γι’ αυτό άλλωστε και καταβάλλεται προσπάθεια να ξεκινήσουν και διμερείς αμερικανοσινικές συνομιλίες για τον έλεγχο των στρατηγικών όπλων, τα οποία είναι σήμερα μακράν ισχυρότερα ακόμα και της οξύτερης φάσης του Ψυχρού Πολέμου.

Υπάρχει όμως και μία ακόμα διαφορά: η κατάρρευση της παλιάς ψυχροπολεμικής γεωγραφίας ξέθαψε από την «καταπίεση» σειρά από αντιπαλότητες περιφερειακού και τοπικού χαρακτήρα, που τότε δεν είχαν διέξοδο να έρθουν στην επιφάνεια. Αντίθετα, σήμερα, επειδή το ενδιαφέρον της αντιπαράθεσης όπως και τα μέσα της έχουν μετατοπιστεί, αυτές βρίσκουν πεδίο ανάπτυξης όπως στην εποχή πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Το τρίτο στοιχείο που κάνει τα πράγματα σήμερα να μοιάζουν πολύ πιο ερεβώδη από τότε είναι η πολυπλοκότητα του κόσμου, η οποία εντείνεται διαρκώς σε όλα τα πεδία και τα επίπεδα. Η παγκόσμια εξάπλωση της κρίσης του COVID-19 είναι ένα από τα παραδείγματα. Οι κρίσεις χρέους, που σιγοκαίνε διαρκώς και ουδείς μπορεί να φανταστεί αν και πότε θα εκραγούν και υπό ποιες συνθήκες, είναι ένα άλλο. Το ίδιο συμβαίνει και με τα ζητήματα της ενέργειας. Ολα αυτά, και όχι μόνο, συνθέτουν πλέον ένα περίπου ακατάληπτο κουβάρι γεγονότων και τάσεων που ούτε μπορεί να το παρακολουθήσει κανείς στο σύνολό του ούτε, πολύ περισσότερο, να αποκωδικοποιήσει επαρκώς τις εσωτερικές του αλληλεπιδράσεις. Είναι πια πολύ συχνό φαινόμενο κάτι που συμβαίνει σε διεθνή κλίμακα να έχει ρίζες πολύ διαφορετικές από αυτό που φαίνεται και επιδράσεις ακόμα συνθετότερες.

Σε όλη αυτή την πολυπλοκότητα, τα κέντρα που καθορίζουν τις εξελίξεις παραμένουν συγκεκριμένα και περιορισμένα: έχουν προστεθεί, σε σχέση με το παρελθόν, δύο κράτη: η Κίνα και η Γερμανία. Αλλά και μια σειρά από ιδιωτικές δομές που οι διαστάσεις τους πλέον είναι τέτοιες ώστε να είναι ισχυρότερες από πλήθος κρατών, που ασφαλώς και δεν μπορούν να τις ελέγξουν, ούτε καν φορολογικά – πολύ περισσότερο λειτουργικά. Το παγκόσμιο λιανικό εμπόριο το κρατά περίπου ένας άνθρωπος στα χέρια του. Τις καινοτομίες στη βιομηχανία τις καθορίζουν τρεις τέσσερις άλλοι. Οσο για τις εξελίξεις στον ρόλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, εκεί τα πράγματα δεν μοιάζουν απλώς, αλλά είναι εφιαλτικά από πλευράς δημοκρατίας.

Η μακράν μεγαλύτερη πλειοψηφία των κρατών δεν είναι σε θέση ούτε καν να τα παρακολουθήσει όλα αυτά. Πόσω μάλλον να έχει λόγο στο τι συμβαίνει, εκ μέρους των πολιτών της. Οπότε, εκεί, σε συνδυασμό με τις εσωτερικές κρίσεις εκπροσώπησης και τις πολιτικές ακρότητες που επίσης βρήκαν νέο χώρο, τίθεται και το ερώτημα του τι πραγματικά δυνάμεις μπορούν να διαθέτουν οι σημερινές δημοκρατίες έναντι τέτοιων καταιγιστικών διαρκών μεταβολών – και, άρα, πίσω από αυτές, οι «κυρίαρχοι» λαοί. Το ερώτημα είναι ασφαλώς ρητορικό: εξαιρετικά περιορισμένες. Το παράδειγμα των όσων έγιναν στο αμερικανικό Καπιτώλιο, λίγο πριν φύγει ο Τραμπ, δείχνει την έκταση του προβλήματος: αν αυτά μπορούν να γίνουν εκεί…

Τελικά ο Ψυχρός Πόλεμος ήταν μάλλον μια συγκριτικά ήρεμη περίοδος. Αλλά τότε δεν το ξέραμε.