Ο μόνος δρόμος

Oι μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα συνδέονται ιστορικά με ορισμένες παγιωμένες αντιλήψεις. Η πιο διαδεδομένη από αυτές είναι ότι μεταρρυθμίσεις απλώς δεν γίνονται. Μια άλλη αντίληψη θέλει τις μεταρρυθμίσεις να είναι έργο ενός φωτισμένου ανθρώπου, ενός «Πιερρακάκη» ας πούμε, ο οποίος μπαίνει μπροστά, παρακάμπτει τις αντιστάσεις και τετραγωνίζει τον κύκλο.

Eνα σπουδαίο βιβλίο που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις διαΝΕΟσις με τον τίτλο «10 μεταρρυθμίσεις που άλλαξαν την Ελλάδα» έρχεται να διαλύσει αυτούς τους μύθους. Ναι, γίνονται μεταρρυθμίσεις. Και όπως τονίζει στην εισαγωγή ο Θοδωρής Γεωργακόπουλος, που έχει την επιμέλεια της έκδοσης, οι μεταρρυθμίσεις αυτές «πάντα εκπορεύονται από ποικίλες, και ενίοτε ετερόκλητες, πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις, ποτέ δεν είναι έμπνευση ή όραμα ενός ή λίγων και πάντα προϋπάρχουν ως ζητούμενο ενός μέρους, τουλάχιστον, της κοινωνίας για πολύ καιρό».

Προϋπόθεση για να γίνει μια μεταρρύθμιση είναι η ενότητα; Οχι βέβαια! Οι αντιπρόσωποι των επαναστατημένων Ελλήνων που μαζεύτηκαν το 1827 «κάτω από τις λεμονιές που ποτίζονται από τα νερά της Ιπποκρήνης» για να ψηφίσουν το σύνταγμα της Τροιζήνας, όπως γράφει ο Ξενοφών Κοντιάδης, αλληλομισιούνταν, ενώ οι στρατιώτες του Νικηταρά που ήταν συγκεντρωμένοι απέξω επιδοκίμαζαν ή αποδοκίμαζαν ανοιχτά τις αγορεύσεις. Κι όμως, το Σύνταγμα ψηφίστηκε (άλλο αν δεν εφαρμόστηκε ποτέ), ενώ εξελέγη ως κυβερνήτης και ο Καποδίστριας.

Εχουν σημασία η συγκυρία και η τύχη; Και βέβαια! Αν δεν είχε συλληφθεί ο Χαρίλαος Τρικούπης για το άρθρο του με τίτλο «Τις πταίει;» και δεν μεσολαβούσε μια συνταγματική εκτροπή που ανάγκασε τον βασιλιά να αναζητήσει κάποιον νέο και άφθαρτο για να οδηγήσει τη χώρα σε εκλογές, ίσως να μην είχε ψηφιστεί η αρχή της δεδηλωμένης, η βασικότερη αρχή του κοινοβουλευτικού μας συστήματος, όπως γράφει η Λύντια Τρίχα.

Περνούν οι μεταρρυθμίσεις χωρίς τον λαό; Οχι, ο ρόλος της κοινωνίας και των πολιτών είναι καίριος και κρίσιμος. Η καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας, για την οποία γράφει η Μάρω Κακριδή, ήταν πάγιο αίτημα μεγάλου μέρους του ελληνικού λαού, που βέβαια χρειάστηκε δεκαετίες για να γίνει πράξη λόγω των μεγάλων αντιστάσεων που υπήρχαν. Η αντιπαροχή, για την οποία γράφει ο Θωμάς Μαλούτας, ήταν μια αλλαγή που κανείς δεν μπορεί να εντοπίσει ποιος την οραματίστηκε, την εμπνεύστηκε και την υλοποίησε: υπαγορεύτηκε από την κοινωνία της εποχής, με το πολιτικό σύστημα ουσιαστικά να ακολουθεί.

Για να περάσει μια μεταρρύθμιση, σημειώνει ο Γεωργακόπουλος, πρέπει να ευθυγραμμιστούν η συγκυρία, οι ευκαιρίες, οι κατάλληλοι άνθρωποι και η τύχη. Δεν είναι εύκολο. Δεν εξαρτάται μόνο από τη βούληση μιας κυβέρνησης. Ακόμη κι αν αποφασιστεί μια αλλαγή, μπορεί να χρειαστεί χρόνια για να εφαρμοστεί (η αρχή της δεδηλωμένης υιοθετήθηκε το 1875, αλλά κατοχυρώθηκε συνταγματικά ύστερα από μισό αιώνα) ή και να ανατραπεί (ένα πρόσφατο παράδειγμα είναι ο νόμος Διαμαντοπούλου για την πολύπαθη παιδεία). Αλλά δεν υπάρχει άλλος δρόμος.