Η πολιτική επιστρέφει

«Είναι πιο εύκολο να φανταστούμε το τέλος του κόσμου παρά το τέλος του καπιταλισμού». Τούτος ο αφορισμός του Φρέντρικ Τζέιμσον διατυπώθηκε χρόνια πριν και υπήρξε έκτοτε εγγεγραμμένος – τουλάχιστον ως ερώτημα – στο ασυνείδητο των αριστερών. Αυτός εξέφραζε την πίκρα ή, αν θέλουμε, την επίγνωση ότι ένας άλλος αφορισμός, περισσότερο διάσημος ετούτος, δεν φαινόταν να διαψεύδεται. Το περιβόητο άρθρο (1989) του Φράνσις Φουκουγιάμα κατέληγε στο ότι η Ιστορία έχει ουσιαστικά τελειώσει. Μετά την αυτοκατάρρευση της σοβιετικής επικράτειας, ο μόνος δρόμος που απομένει είναι η φιλελεύθερη δημοκρατία. Συμπέρασμα αμείλικτο: ΤΙΝΑ. There Is No Alternative. Καμιά εναλλακτική οδός.

Τα χρόνια που μεσολάβησαν φαίνεται να μην κλόνισαν αποφασιστικά το συμπέρασμα. Ο νεοφιλελευθερισμός κυριαρχεί λίγο-πολύ παντού – κατ’ ουσίαν ακόμη και στην Κίνα -, ενώ έξωθεν αμφισβήτησή του δεν νοείται, αφού ο ίδιος έχει προσλάβει μορφή παγκόσμιου καθεστώτος. Βεβαίως οι οικονομικοί ανταγωνισμοί στο εσωτερικό του δεν κόπασαν, ενώ μικρές και μεγάλες μάχες εναντίον του δεν έπαψαν να αναφύονται. Μόνο που αυτές ηττήθηκαν ή εξέπεσαν. Γιατί δεν συναρμόστηκαν και δεν επένδυσαν τις εμπειρίες τους για την επόμενη μέρα και την επόμενη μάχη. Οπότε αυτές εκλήφθηκαν ως αναταραχές επιφανείας, το σύστημα του νεοφιλελευθερισμού παρέμεινε ακλόνητο, οι διεργασίες του πένθους δεν ολοκληρώθηκαν και η «αριστερή μελαγχολία» επιμένει.

Αυτά μέχρι την πανδημία. Γιατί, όπως έχει συμβεί σε άλλες εποχές, οι πανδημίες σείουν εκ βάθρων τον κόσμο και αγνοούν μονοδρόμους. Ειδικά δε σήμερα, όπου η πανδημία συνδέεται εκ των έσω με την οικολογική καταστροφή, η κλιματική αλλαγή σαρώνει τις ηπείρους και η οικονομική κρίση επανέρχεται δριμύτερη, ο μονόδρομος αποδεικνύεται ανίκανος να αντιμετωπίσει προβλήματα τέτοιας κλίμακας. Για παράδειγμα, έχει ήδη αποδειχθεί ότι οι πανδημίες δεν εξαλείφονται αν δεν απελευθερωθεί η πατέντα των εκάστοτε εμβολίων, δηλαδή αν δεν αρχίσουν να εκδημοκρατίζονται οι σχέσεις μεταξύ «αναπτυγμένου» και «αναπτυσσόμενου» κόσμου. Πράγμα, βέβαια, που υπονομεύει εκ βάθρων τον μονόδρομο.

Οπου όσο δεν αντιμετωπίζεται κατά μέτωπον, μια κρίση τέτοιου βάθους γεννάει τέρατα. Το διαπιστώνουμε πλέον καθημερινά. Δεισιδαιμονίες αναδύονται από τα βάθη του Μεσαίωνα και παράλογες δοξασίες που αντλούνται από τα B-movies της επιστημονικής φαντασίας ενσκήπτουν με κύριο σημερινό στόχο το εμβόλιο του διαβόλου. Ταυτόχρονα οι εστίες ανομίας πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα, ενώ η διάχυτη βία και οι φόνοι αυξάνονται ραγδαία. Μαζί και οι γυναικοκτονίες. Ανομία και βία υπό την πολιτική καθοδήγηση και με την οργανωτική τεχνογνωσία μιας «εναλλακτικής» Ακρας Δεξιάς που διακλαδίζεται διεθνώς ανεμίζοντας τα λάβαρα του ρατσισμού και της μισαλλοδοξίας.

Η πολιτική επιστρέφει. Η εμμονή στον μονόδρομο οδηγεί στη γενικευμένη σήψη και στη διάλυση κάθε κοινωνικής συνοχής. Ο πόνος και το πένθος, όπως διογκώνονται μέρα με τη μέρα και κατανέμονται άνισα, συσσωρεύουν οργή που αποζητεί απεγνωσμένα διέξοδο. Προς οπουδήποτε.

Η πολιτική επιστρέφει γιατί μια τέτοια «διέξοδος» είναι να χωνευτούν όλοι οι συντελεστές της οργής στο καμίνι του πολέμου. Οι τοπικοί πόλεμοι εξακολουθούν να μαίνονται και οι γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί να οξύνονται. Εμπλέκοντας λίγο-πολύ όλες τις χώρες του κόσμου και δημιουργώντας συνθήκες ενός νέου ψυχρού πολέμου. Ο οποίος θα μπορούσε να μετατραπεί στο ολοκαύτωμα ενός θερμού: οι πολεμικές βιομηχανίες θέλουν να δοκιμάσουν τα νέα όπλα τους, η καταστροφή φέρνει την ανοικοδόμηση, από όπου απορρέει κερδοφόρα ανάκαμψη… Σε μια τέτοια προοπτική, η πανδημία, η επιβίωση του πλανήτη, η ανεργία, η εκτίναξη των ανισοτήτων διαγράφονται, ενώ οι δεισιδαιμονίες εκπίπτουν, γιατί εντοπίζεται με άκρα σαφήνεια ο εκατέρωθεν «κακός».

Θυμόμαστε τι συνέβη στις μπιραρίες του Μονάχου και πώς ένας άσημος ερασιτέχνης ζωγράφος με ρητορικές ικανότητες αιματοκύλισε την οικουμένη. Και αναγνωρίζουμε ότι η αυξανόμενη ανέχεια, η διάλυση της κοινωνικής συνοχής, η εντεινόμενη ανομία και οι λογής παραλογισμοί δεν διέφεραν πολύ στη Γερμανία του τότε από όσα βιώνουμε σήμερα. Η πολιτική επιστρέφει κατ’ αρχάς γιατί αυτό το ενδεχόμενο οφείλει να αποτραπεί. Να αποτραπεί πολιτικά.

Αλλά η πολιτική επιστρέφει και γιατί υπάρχει άλλη διέξοδος. Χωρίς εισαγωγικά ετούτη. Είναι η οργάνωση των δυνάμεων που θέλουν και οργανωμένες μπορούν να αποτρέψουν την τέλεια καταιγίδα. Με άξονα τα διαχρονικά προτάγματα της Αριστεράς όλων των αποχρώσεων. Οπως συμποσούνται στην ειρήνη, την ελευθερία, την ισότητα, την αλληλεγγύη, την καθολική δικαιοσύνη. Οπως συν-συγκροτούν την ουσιαστική δημοκρατία σε όλα τα επίπεδα. Ας θυμηθούμε τη διάσπαση της Αριστεράς πριν ξεσπάσει ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος και ας αναλογιστούμε τρία πράγματα. Πρώτον, η Αριστερά τότε είχε προσδιορίσει το μέλλον που διεκδικούσε. Δεύτερον, το σχίσμα που υπέστη επέτρεψε εξ αδρανείας την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία. Τρίτον, τείνουν να δημιουργηθούν σήμερα όροι που μπορούν να γεφυρώσουν το σχίσμα: η ριζοσπαστική Αριστερά έχει μάθει να συνδέει άρρηκτα τον σοσιαλισμό με τη δημοκρατία, σοσιαλδημοκρατικά και «πράσινα» κόμματα έχουν αρχίσει να παίρνουν αποστάσεις από τον μονόδρομο, συμμαχικές κυβερνήσεις της Αριστεράς ήδη συγκροτούνται σε διάφορες χώρες του κόσμου. Η αντιπαράθεση μιας τέτοιας συνασπισμένης Αριστεράς με τον μονόδρομο ισοδυναμεί με επιστροφή της πολιτικής. Γιατί δεν αφορά απλώς τη διαχείριση του γκρίζου παρόντος, αλλά έχει ως επίδικο τη δημιουργία μιας οικουμενικής συνθήκης όπου θα αποτρέπεται εκ βάθρων η δημιουργία ανάλογων κρίσεων στο μέλλον.

Βέβαια, ο μονόδρομος δεν θα παραδώσει εύκολα τα όπλα. Αλλά οι ηγέτες του αποδεικνύονται μέρα με τη μέρα κατώτεροι των περιστάσεων, ενώ η πίεση αυξάνεται.

Οπου δημιουργική αύξηση της πίεσης είναι να εμπεδώσουμε ότι ο μονόδρομος δεν είναι μοίρα. Οτι ουσιαστική πολιτική έξοδος από την κρίση μπορεί να επέλθει. Με πολύ συγκεκριμένους τρόπους που, ωστόσο, δεν είναι του παρόντος.

Ο Αριστείδης Μπαλτάς είναι ομότιμος καθηγητής ΕΜΠ, πρώην υπουργός