Μια αμφίδρομη αναγκαιότητα

Δεν νοείται δημοκρατικό πολίτευμα χωρίς τη θεμελιώδη διάκριση των λειτουργιών της εκτελεστικής, της νομοθετικής και της δικαστικής εξουσίας. Η διάκριση αυτή στην Ελλάδα αποτελεί συνταγματική παράδοση και ιστορικό κεκτημένο πολλών χρόνων. Το ζητούμενο σε κάθε εποχή είναι η λειτουργία των συνταγματικών επιταγών στην πράξη και κατά πόσο σταθεροποιείται ή κλυδωνίζεται, ανάλογα με την ποιότητα ή μη της εφαρμογής τους, η δημοκρατική πολιτεία. Επισκοπώντας ιστορικά τους ανωτέρω θεσμούς, αποτελεί κοινό τόπο η ενδυνάμωση της εκτελεστικής εξουσίας, η οποία, υποβοηθούμενη από τα εκλογικά συστήματα, ήλεγχε σχεδόν πλήρως και τη νομοθετική. Το ζητούμενο επομένως πάντοτε ήταν μια ισχυρή και ανεξάρτητη Δικαιοσύνη ως το μόνο ισχυρό αντίβαρο στις εκάστοτε «επιδιώξεις» ενός παντοδύναμου κρατικού μηχανισμού.

Η ελληνική Δικαιοσύνη έχει συχνά σταθεί στο ύψος των περιστάσεων, ενσαρκώνοντας με επιτυχία και αίσθημα ευθύνης απέναντι στους πολίτες της χώρας τον ρόλο του θεματοφύλακα της τήρησης των νόμων και του Συντάγματος. Η πορεία της αυτή ωστόσο δεν ήταν ούτε είναι ανέφελη. Οχι μόνο διότι εκ του αποτελέσματος «ευθυγραμμίστηκε» σε ήδη εκπεφρασμένες κυβερνητικές διακηρύξεις, «νομιμοποιώντας» οριακές νομικά ή κοινωνικά καταστάσεις, αλλά και διότι οι «σκιές» περί ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης εδράζονται και στις συνταγματικές διατάξεις για τον διορισμό από την κυβέρνηση της ηγεσίας της Δικαιοσύνης. Ετσι κυριαρχεί η πεποίθηση ότι η Δικαιοσύνη αποτελεί τον σαφώς πιο αδύναμο κρίκο στο ανωτέρω τρίπτυχο των εξουσιών, ενώ, αντιθέτως, ο πολίτης θα ήθελε να είναι ο ισχυρότερος.

Μετά τη χαμένη πρόσφατη ευκαιρία για τη συνταγματική αναθεώρηση των άνω διατάξεων, χρήσιμες στην κατεύθυνση της θωράκισης της Δικαιοσύνης θα μπορούσαν να αποβούν ρυθμίσεις για τον τρόπο της επιθεώρησης των δικαστικών και εισαγγελικών λειτουργών, που κρίνονται από το Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο, αλλά με δικαίωμα λόγου σε θεσμοθετημένο όργανο της Ολομέλειας των Δικηγορικών Συλλόγων. Οι εκπρόσωποι των δικηγόρων ως συλλειτουργών της Δικαιοσύνης αλλά και ως καθήμενων «κάτω από την Εδρα» αναμφισβήτητα αντιλαμβάνονται με διακριτό τρόπο τη ζώσα πραγματικότητα, έστω και εάν έχουν κοινή νομική αφετηρία. Είναι βέβαιο ότι η συνεισφορά τους θα ήταν αντικειμενικώς απαγκιστρωμένη από εσωστρεφείς παράγοντες στους κόλπους των δικαστών (συναδελφικές εξαρτήσεις, τυχόν συνδικαλιστικές επιρροές), που είναι προφανές ότι στρεβλώνουν την ευθυκρισία κάθε κλάδου.

Μια ρύθμιση με ισχυρή σημειολογία περί μη ύπαρξης «προσδοκιών» ή υπονοιών αντιθεσμικών «δοσοληψιών» θα ήταν η απαγόρευση ανάληψης κυβερνητικών θέσεων ή σε Ανεξάρτητες Αρχές από τους ανώτατους δικαστικούς λειτουργούς για ικανό χρονικό διάστημα (3-5 χρόνια) από την αφυπηρέτησή τους. Πιστεύω πάντως ότι πέρα από τις συνταγματικές εγγυήσεις περί λειτουργικής και προσωπικής ανεξαρτησίας των δικαστών το διακύβευμα είναι η εσωτερική ανεξαρτησία του δικαστή, απόρροια της προσωπικότητας ενός εκάστου.

Υστερα από περίπου τέσσερις δεκαετίες μαχόμενης δικηγορίας και αδιάλειπτης αιρετής συμμετοχής στα συνδικαλιστικά δρώμενα, επισημαίνω ότι στις «πλάτες» του μέσου δικηγόρου που δίνει τον καθημερινό αγώνα υπεράσπισης του εντολέα του και του κράτους δικαίου πέφτει αναπόδραστα το βάρος και οι συνέπειες της τυχόν χειραγωγούμενης Δικαιοσύνης. Οι δικηγόροι ταυτόχρονα αποτελούν και το τελευταίο ανάχωμα στην όποια αυθαιρεσία. Και θα ήταν ηθική «ανακούφιση» αλλά και μέγιστο κέρδος για κάθε δημοκρατική πολιτεία η άσκηση του λειτουργήματός μας να λαμβάνει χώρα με τις μέγιστες εγγυήσεις δικαστικής ανεξαρτησίας, ώστε άπαντες, πολίτες, κράτος και Δικαιοσύνη, να απολαμβάνουν τους χυμούς της ουσιαστικής δημοκρατίας. Ας συμβάλουμε όλοι, ώστε ο πολίτης να νιώσει ασφαλής όταν διέρχεται το κατώφλι του δικαστηρίου.

Ο Γιώργος Σταματογιάννης είναι αντιπρόεδρος της Ολομέλειας Προέδρων Δικηγορικών Συλλόγων, πρόεδρος Δικηγορικού Συλλόγου Πειραιά