Τα δικαιώματα των παιδιών εν μέσω πανδημίας

Πριν από έναν ακριβώς χρόνο, με αφορμή αντιδράσεις γονέων στα υγειονομικά μέτρα που λαμβάνονταν τότε κατά της πανδημίας, θυμήθηκα, και θύμισα, το γνωστό ποίημα του λιβανέζου ποιητή Χαλίλ Γκιμπράν «Τα παιδιά σου δεν είναι παιδιά σου, είναι οι γιοι και οι κόρες, της λαχτάρας της ζωής για ζωή. Δημιουργούνται μέσα από εσένα, αλλά όχι από εσένα. Και αν και βρίσκονται μαζί σου, δεν σου ανήκουν…».

Πολλά παιδιά μεγαλώνουν σε περιβάλλον κακομεταχείρισης (παραμέλησης ή / και κακοποίησης), η οποία μπορεί να έχει διάφορες μορφές. Εκτός της σωματικής και σεξουαλικής κακοποίησης, υπάρχει, για παράδειγμα, η άσκηση του γονικού ρόλου με σκληρό τρόπο (harsh parenting) που περιλαμβάνει λεκτική επιθετικότητα, εχθρότητα και κριτική στο παιδί από τον γονέα του, και τεκμηριωμένα σχετίζεται με προβλήματα στην ανάπτυξη και ψυχική υγεία στη ζωή του νέου ανθρώπου. Πολύ συνηθέστερη της κακοποίησης είναι η παραμέληση ενός παιδιού (σχεδόν 7 στα 10 περιστατικά κακομεταχείρισης) που μπορεί να αφορά τη σωματική ή / και συναισθηματική, ιατρική, σχολική κ.λπ. φροντίδα του. Οι αιτίες είναι, μεταξύ άλλων, ακραία φτώχεια, αποδιοργανωμένες οικογένειες, ψυχική νόσος ή προβλήματα προσωπικότητας των γονέων που δυσκολεύονται πολύ ή αδυνατούν να ανταποκριθούν στις ανάγκες των παιδιών τους. Γονείς που αρνούνται να μεταγγιστεί το παιδί τους ή που δεν το εμβολιάζουν λόγω λανθασμένων απόψεων για πρόκληση βλάβης ή λόγους «ιδεολογίας» κ.λπ. Αλλοι γονείς μπορεί να μη στέλνουν το παιδί τους σχολείο επειδή πιστεύουν, σε πλαίσιο παραληρήματος, πως θα πάθει κακό από άλλους «κακούς» ανθρώπους.

Κάθε παιδί έχει δικαίωμα στην υγεία (σωματική και ψυχική) και στην εκπαίδευση και κανένας δεν έχει το δικαίωμα και δεν μπορεί να τους το στερεί. Οι γονείς υποχρεούνται, μεταξύ άλλων, να φροντίζουν την υγεία των παιδιών τους, να τους παρέχουν τη δέουσα ιατρική θεραπεία όταν εκείνα αρρωσταίνουν, αλλά και να τα προσέχουν ώστε να μην αρρωσταίνουν, να μην τα εκθέτουν σε επικίνδυνες για την υγεία τους καταστάσεις (προφύλαξη, πρόληψη), να τηρούν το πρόγραμμα των εμβολιασμών τους, χωρίς να παρασύρονται από παραπλανητικά, κακόβουλα, ακόμα και επικίνδυνα μηνύματα. Είναι γνωστή η ιστορία της δημοσίευσης το 1998 ενός άρθρου στο «Lancet» από τον βρετανό γιατρό A.J. Wakefield για την (υποτιθέμενη) σχέση του τριπλού εμβολίου με τον αυτισμό, το οποίο έγινε αφορμή για τη μείωση των εμβολιασμών στα παιδιά και την έξαρση της ιλαράς. Σχετικές μελέτες που πραγματοποιήθηκαν τα επόμενα χρόνια δεν βρήκαν καμία συσχέτιση αυτισμού και εμβολίου, που έχει αποδειχθεί ασφαλές και αποτελεσματικό στην πρόληψη αυτού του δυνητικά θανατηφόρου νοσήματος. Το 2010 ο Wakefield διαγράφηκε από το Βρετανικό Ιατρικό Συμβούλιο λόγω αντιδεοντολογικής μεταχείρισης των περιστατικών του (μόλις 12 παιδιά), παραποίησης στοιχείων και απόκρυψης ότι είχε πληρωθεί από δικηγόρους αντιεμβολιαστών, ενώ το «Lancet» απέσυρε το άρθρο, παραδεχόμενο ότι είχε «εξαπατηθεί» από τον συγγραφέα του.

Από την άλλη, η πανδημία οδήγησε στην υποχρεωτική αναγκαιότητα της τηλεκπαίδευσης, εν γνώσει των πολλών περιορισμών της. Ολοι γνωρίζουμε, και κατανοήσαμε καλά, πως ο καλύτερος τόπος – και τρόπος – μάθησης είναι το σχολείο και η ασφαλής επάνοδος σ’ αυτό μετά μακρά απουσία λόγω της πανδημίας αποτέλεσε διακαή πόθο μαθητών, γονέων και εκπαιδευτικών. Η σχολική άρνηση θεωρείται επείγουσα και σοβαρή κατάσταση στην Παιδοψυχιατρική που χρήζει άμεσης και εντατικής θεραπευτικής αντιμετώπισης. Η αδικαιολόγητη και μάλιστα μακρόχρονη παραμονή μαθητών εκτός σχολείου αποτελεί περίπτωση σχολικής παραμέλησης που χρήζει άμεσης και αποφασιστικής διαχείρισης από την πολιτεία.

Στις περιπτώσεις αυτές, οι δημόσιοι λειτουργοί που έρχονται σε επαφή με το παιδί είναι υποχρεωμένοι εκ του νόμου να αναφέρουν στις αρμόδιες Αρχές και εκείνες, με τη σειρά τους, να παρεμβαίνουν έγκαιρα για την προστασία των ανήλικων και πιο ευάλωτων μελών της κοινωνίας μας από γονείς που δεν «πιστεύουν» π.χ. στην ύπαρξη κορωνοϊού, στη χρήση μάσκας, στα εμβόλια, και συνειδητά εκθέτουν τα παιδιά τους, καθώς και τα παιδιά των άλλων, σε κινδύνους.

Η λανθασμένη ιδιοκτησιακή αντίληψη γονέων για το παιδί τους («δικό μου είναι, ό,τι θέλω το κάνω») δεν αποτελεί κάτι καινούργιο για παιδιάτρους και παιδοψυχιάτρους. Τα παιδιά όμως, και ευτυχώς, δεν ανήκουν (μόνο) στους γονείς τους, που έχουν μεν την εξουσία αλλά και την ευθύνη της ανατροφής τους. Είναι μέλη της κοινωνίας και η πολιτεία έχει χρέος να τα φροντίζει και να τα προστατεύει, εφόσον οι γονείς τους αδυνατούν, ανεξαρτήτως αιτίων, να κάνουν τα αυτονόητα, όπως ο μέσος συνετός γονέας. Ιδιαίτερα μάλιστα σε συνθήκες πανδημίας, γίνεται ακόμα πιο επιτακτική η λήψη και εφαρμογή μέτρων για την προστασία της υγείας του συνόλου των πολιτών, ενηλίκων και ανηλίκων. Η πολιτεία προφανώς δεν μπορεί να περιορίζεται παθητικά στην επίκληση του αισθήματος ατομικής και συλλογικής ευθύνης. Αντίθετα, οφείλει να παρεμβαίνει ενεργά προκειμένου να προστατέψει πρωτίστως τα ανήλικα μέλη της αλλά και εκείνα εκ των ενηλίκων που παραμένουν «ανήλικα».

Ο Γεράσιμος Α. Κολαΐτης είναι καθηγητής Παιδοψυχιατρικής, διευθυντής Παιδοψυχιατρικής Κλινικής ΕΚΠΑ, ΓΝΠ «Η Αγία Σοφία»