«Η Ελλάδα τηρεί και σέβεται τις Διεθνείς Συνθήκες, που για την χώρα μας έχουν υπαρξιακή αξία» *

Στη συζήτηση για την κρίση υποδοχής μεταναστών και προσφύγων, ο αγαπητός συνάδελφος και υπουργός Επικρατείας κ. Γιώργος Γεραπετρίτης ισχυρίζεται («ΤΑ ΝΕΑ», 27-28.11.2021) ότι η Ελλάδα πράττει καλώς και σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο. Συνεχίζω τον διάλογο υπενθυμίζοντας ότι το ισχύον διεθνές δίκαιο ορίζει το πλαίσιο εντός του οποίου μια κυβέρνηση ασκεί πολιτικές. Η συζήτηση αναπτύσσεται σε τρία σκέλη.

Πρώτο ζήτημα, η φύλαξη των συνόρων. Ορθά επισημαίνεται ότι αποτελεί κυριαρχικό δικαίωμα του κράτους να φυλάσσει τα σύνορά του. Στην περίπτωσή μας όμως, η περιφρούρηση των συνόρων δεν αφορά την απόκρουση ενός κινδύνου ενάντια στην εδαφική ακεραιότητα, αλλά την πάταξη διεθνούς εγκλήματος, την παράνομη διακίνηση ανθρώπων. Ωστόσο, οι δυνάμεις ασφαλείας δεν αποτρέπουν τη δράση των διακινητών, αλλά την είσοδο στη χώρα απελπισμένων άοπλων ανθρώπων. Οι άνθρωποι αυτοί, αφού έχουν διαπεράσει παράτυπα τα σύνορα έχουν το δικαίωμα, σύμφωνα με τη Σύμβαση της Γενεύης (1951), να αναζητήσουν διεθνή προστασία σε ασφαλή χώρα. Δεν επιτρέπεται να επιστραφούν πίσω στη χώρα προέλευσης (άμεση επαναπροώθηση) ή τη χώρα από την οποία εισήλθαν στην Ελλάδα (έμμεση επαναπροώθηση), σύμφωνα με το άρθρο 33 της Σύμβασης. Συνεπώς, οι ελληνικές Αρχές έχουν την υποχρέωση να τους υποδεχτούν με τρόπο ώστε να μπορούν να υποβάλουν αίτημα ασύλου. Σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να τους επιστρέψουν στην άλλη πλευρά των συνόρων, χωρίς ταυτοποίηση και έλεγχο για τους τυχόν κινδύνους που μπορεί να διατρέχουν στην Τουρκία. Ωστόσο, επαναπροωθήσεις γίνονται συστηματικά, σύμφωνα με πλήθος αξιόπιστων αναφορών και ερευνών. Η πρακτική αυτή συνιστά παραβίαση των άρθρων 2 και 3 της ΕΣΔΑ. Αναφέρονται επίσης περιπτώσεις επαναπροώθησης νόμιμα διαμενόντων στην Ελλάδα ύστερα από απαγωγή τους. Οπως και «προώθησης» προς τα βόρεια σύνορά μας. Τέλος, οι ελληνικές Αρχές υπέχουν υποχρέωση διάσωσης στον χώρο δικαιοδοσίας τους, και όντως διασώζουν χιλιάδες ψυχές. Οταν όμως οδηγούν με την απειλή βίας ανθρώπους στην άλλη πλευρά των υδάτινων συνόρων τούς υποβάλλουν σε κίνδυνο ζωής. Εξάλλου, ο αριθμός των αγνοουμένων δεν είναι αμελητέος.

Το δεύτερο ζήτημα αφορά τα αιτήματα ασύλου. Η επιτάχυνση των διαδικασιών είναι γεγονός. Αυτό που δεν αναφέρει ο κ. Γεραπετρίτης είναι ότι πλέον η πρόσβαση στον μηχανισμό ασύλου είναι σχεδόν αδύνατη. Οτι η επιτάχυνση της διαδικασίας εξέτασης έγινε εις βάρος της ποιότητας. Οτι η Τουρκία θεωρείται αξιωματικά «ασφαλής χώρα», αν και δεν δεσμεύεται από το διεθνές προσφυγικό δίκαιο. Καθώς όντως έχει μειωθεί ο αριθμός των ανθρώπων που διαμένουν σε δομές φιλοξενίας, το ερώτημα είναι πού βρίσκονται όσοι έφυγαν από αυτές. Φαίνεται ότι ακολουθούν τον επικίνδυνο βαλκανικό διάδρομο, είτε περιφέρονται στην Ελλάδα ως αόρατοι άνθρωποι, είτε κρατούνται για μακρά χρονικά διαστήματα σε αστυνομικά κρατητήρια. Κρατούνται ως απελάσιμοι μεν, ανέφικτης επιστροφής δε, με αποτέλεσμα την παραβίαση διατάξεων της ΕΣΔΑ. Οσο για τα προαναχωρησιακά κέντρα, ήδη επιβάλλουν ασφυκτικούς περιορισμούς στην ελευθερία μετακίνησης, μετατρέποντας την προσωρινή φιλοξενία σε μακροχρόνια κράτηση, μακριά από τις εγγυητικές λειτουργίες του κράτος δικαίου.

Το τρίτο ζήτημα αφορά την κοινωνική ένταξη. Εδώ ο κ. Γεραπετρίτης επικαλείται ορθά τον στόχο της κοινωνικής ένταξης και της νομιμότητας. Τέτοιες πολιτικές θα αποτελούσαν ανάχωμα στα όσα συνδέονται με τη μαύρη εργασία (βλ. υπόθεση της Μανωλάδας), η οποία ουδέποτε έπαψε να υφίσταται ως φαινόμενο ακραίας εκμετάλλευσης ευάλωτων ανθρώπων. Μάλιστα, η Εθνική Στρατηγική για την Ενταξη δημοσιοποιήθηκε πρόσφατα από την κυβέρνηση. Το κείμενο δεν διατυπώνει δεσμεύσεις, δεν κοστολογεί τις δράσεις, δεν αναφέρει πηγές χρηματοδότησης, δεν κάνει αναθέσεις υλοποίησης, δεν θέτει ποιοτικούς δείκτες εφαρμογής ούτε καν χρονοδιαγράμματα. Ο στόχος της κοινωνικής ένταξης μοιάζει προσχηματική ειρωνεία όταν ήδη έχουν συρρικνωθεί δραματικά και τα ελάχιστα μέσα βιοπορισμού στους αιτούντες άσυλο, όταν περιορίζεται η πρόσβαση στην κατοικία, όταν χιλιάδες παιδιά βρίσκονται εκτός σχολείου. Οταν, τέλος, οι ενταξιακές πολιτικές δεν στοχεύουν στην εκπαίδευση των τοπικών κοινωνιών. Η Σύμβαση της Γενεύης (άρ. 23) και η Οδηγία 2011/95/EU αποδίδουν ίσα δικαιώματα κοινωνικής μέριμνας στους πρόσφυγες. Ωστόσο, τα επιδόματα ανεργίας, τοκετού, και κατοικίας απαιτούν άπιαστες προϋποθέσεις για τους πρόσφυγες (μακρά διαμονή στη χώρα ή μόνιμη κατοικία). Διά γυμνού οφθαλμού συμπεραίνει κανείς ότι τα μέτρα της κυβέρνησης μόνο κοινωνική ανασφάλεια προκαλούν. Ναι στη νομιμότητα των προσφύγων, αλλά και στη στοιχειώδη μέριμνα για τους ανθρώπους χωρίς χαρτιά. Εξάλλου, το κατώφλι της νομιμότητας το ρυθμίζει ο νομοθέτης. Ας γίνει, λοιπόν, συμπεριληπτικό προσφέροντας ασφάλεια μέχρι την οριστικοποίηση του νομικού καθεστώτος των αιτούντων άσυλο, των προσφύγων και των υπό επιστροφή παράτυπων μεταναστών.

Κλείνοντας, θα πρέπει να συμφωνήσει κανείς με τον κ. Γεραπετρίτη ότι στα προβλήματα των πολέμων και της κλιματικής κρίσης, η Ελλάδα οφείλει να απαντά με συνέπεια στις αρχές του ανθρωπισμού και της τήρησης του διεθνούς δικαίου στο πλαίσιο των οικονομικών της δυνατοτήτων. Οσο για το τελευταίο, ας μην ξεχνάμε ότι τον λογαριασμό του Προσφυγικού – Μεταναστευτικού πληρώνει κυρίως η διεθνής κοινότητα. Και μάλιστα με σημαντικό όφελος για την εθνική μας οικονομία.

Ο Κωστής Τσιτσελίκης είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας

*Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου, Δεκ. 2021, «Εθνική Στρατηγική για την κοινωνική ένταξη αιτούντων άσυλο και δικαιούχων διεθνούς προστασίας», σελ. 1.