Κρίσιμη η ανεξαρτησία των κεντρικών τραπεζών

Η εξελισσόμενη νομισματική κρίση στην Τουρκία οφείλεται πρωτίστως στην εξάρτηση της νομισματικής πολιτικής, που ασκεί η τουρκική κεντρική τράπεζα, από τη βούληση του προέδρου Ερντογάν. Η de facto έλλειψη ανεξαρτησίας της κεντρικής τράπεζας υπονομεύει εδώ και αρκετό καιρό την εμπιστοσύνη των διεθνών αγορών και επενδυτών στο νόμισμα της γείτονος χώρας.

Ιστορικά, το σκεπτικό για την ανάθεση εξουσιών σε ανεξάρτητες κεντρικές τράπεζες εξελίχθηκε κυρίως από την εμπειρία του «Μεγάλου Πληθωρισμού» της δεκαετίας του 1970. Οπως εξηγεί ο πρωθυπουργός της Ιταλίας και πρώην επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, Μάριο Ντράγκι, οι κοινωνίες συνέκλιναν σταδιακά σε ένα πλαίσιο στο οποίο η νομισματική πολιτική απομακρύνθηκε από τις πιέσεις των βραχυπρόθεσμων πολιτικών θεμάτων και μεταβιβάστηκε σε ανεξάρτητες κεντρικές τράπεζες.

Διαμορφώθηκε μια σαφής κοινωνική συναίνεση ότι η σταθερότητα των τιμών ήταν ένα κοινό αγαθό κάτω από όλες τις συνθήκες, αλλά το επίτευγμά του εξαρτάτο από το ορθό θεσμικό πλαίσιο. Αυτό βασιζόταν σε τρία στοιχεία: οι κεντρικές τράπεζες χρειάζονταν ξεκάθαρη εντολή για τη σταθερότητα των τιμών· χρειάζονταν ανεξαρτησία για τα μέσα που θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν για να επιτύχουν την εντολή τους· και η νομισματική πολιτική έπρεπε να ενσωματωθεί σε ένα ισχυρό πλαίσιο λογοδοσίας, που απαιτούσε από την κεντρική τράπεζα να εξηγήσει πώς οι αποφάσεις της συνέβαλαν στον στόχο της.

Σύμφωνα εξάλλου με τον αμερικανό οικονομολόγο Marvin Goodfriend, οι πρωτοβουλίες των κεντρικών τραπεζών πρέπει να θεωρούνται νόμιμες από το δίκαιο και από τον κόσμο. Σε διαφορετική περίπτωση, τέτοιες πρωτοβουλίες θα στερούνται της αξιοπιστίας που είναι απαραίτητη ώστε να είναι αποτελεσματικές.

Ωστόσο, διαχρονικά, η ανεξαρτησία των κεντρικών τραπεζών, ακόμη και στις πιο προηγμένες οικονομίες του πλανήτη, δεν ήταν πάντοτε απόλυτη. Συχνά υπήρχαν στη νομισματική ιστορία περίοδοι απώλειας και εν συνεχεία επανάκτησης της ανεξαρτησίας τους. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα, η Ομοσπονδιακή Τράπεζα (Fed) ανέκτησε μεν το 1951 την ανεξαρτησία της, την οποία είχε απολέσει έναντι των δημοσιονομικών αρχών – της κυβέρνησης και του υπουργείου Οικονομικών -, χωρίς όμως η ανεξαρτησία αυτή να είναι απόλυτη, δεδομένου ότι η αμερικανική κεντρική τράπεζα υποχρεούται να αναφέρεται στο αμερικανικό Κογκρέσο, που έχει και την τελική εξουσία να τροποποιεί την ιδρυτική νομοθεσία Federal Reserve Act. Σήμερα, υποστηρίζει ο Goodfriend, η ανεξαρτησία της Fed είναι το θεσμικό θεμέλιο για την αποτελεσματική νομισματική πολιτική.

Στην Ευρώπη, παρότι η γερμανική κεντρική τράπεζα (Bundesbank) θεωρείται συχνά ότι έχει υπάρξει η πιο ανεξάρτητη κεντρική τράπεζα στον κόσμο, στην πραγματικότητα η ανεξαρτησία της από την κυβέρνηση ήταν περιορισμένη, επειδή ο ιδρυτικός της νόμος δήλωνε ρητά ότι είναι καθήκον της Bundesbank ενώ εκπληρώνει τα καθήκοντά της να στηρίζει τη γενική οικονομική πολιτική της ομοσπονδιακής κυβέρνησης.

Στη σύγχρονη περίοδο, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (EKT) είναι η ανεξάρτητη νομισματική αρχή της ευρωζώνης, σύμφωνα με τις Συνθήκες της Ευρωπαϊκής Ενωσης που συνιστούν πρωτογενές δίκαιο. Το βασικό καθήκον της ΕΚΤ είναι να διατηρεί την αγοραστική δύναμη του κοινού ευρωπαϊκού νομίσματος και, συνεπώς, τη σταθερότητα των τιμών στη ζώνη του ευρώ.

Σύμφωνα με τον διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννη Στουρνάρα, ένα από τα σημαντικά διδάγματα της μεγάλης χρηματοπιστωτικής κρίσης της περασμένης δεκαετίας είναι ότι πρέπει να θωρακιστεί η ανεξαρτησία των κεντρικών τραπεζών απέναντι σε πολιτικές παρεμβάσεις που επιχειρούν να ασκήσουν επιρροή σε αρμοδιότητες των κεντρικών τραπεζών.

Από την πλευρά τους, υποστηρίζει ο ίδιος, οι κεντρικές τράπεζες έχουν καθήκον να λένε την αλήθεια, να εξηγούν την κατάσταση της οικονομίας και να παρουσιάζουν τις προβλέψεις τους ανεπηρέαστες από οποιαδήποτε εξωτερική επιρροή.

Ο Κωνσταντίνος Γκράβας είναι διδάκτωρ του Τμήματος Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Το νέο βιβλίο του «Κεντρικές Τράπεζες» (με τον Σπύρο Βλιάμο) κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος