Οι κωμωδίες (Β’)

Θα κλείσω τις σύντομες και, όσο μπορώ, ουσιαστικές αναφορές στο μεγαλοφυές έργο του Σαίξπηρ με τις υπόλοιπες κωμωδίες του που, χρονολογικά, εκκινούν από τις πλέον επιφανειακές, λαϊκές έως το έργο διαθήκης του, την «Τρικυμία».

Το πιο κοντινό στις ιταλικές του πηγές, το «Δύο ευγενείς από τη Βερόνα», είναι μια οιστρήλατη φάρσα με πυρήνα δύο νεαρούς με τους υπηρέτες τους, όπως αργότερα στην «Κωμωδία των παρεξηγήσεων», που μπερδεύονται σε μύριες όσες περιπέτειες, παγίδες και ευφυείς λύσεις. Οι «Εύθυμες κυράδες του Ουίνδσορ» είναι η μόνη κωμωδία του Σαίξπηρ με ήρωες Αγγλους, δεν αντλεί μύθους από την αναγεννησιακή, ιταλική κωμική πινακοθήκη. Εγραφα το 1993 για την παράσταση του ΔΗΠΕΘΕ Ρούμελης και του Σταύρου Ντουφεξή: «Είναι μια καθαρά αστική κωμωδία. Αν θέλουμε να είμαστε δίκαιοι, αυτό ειδικά το κείμενο του Σαίξπηρ αναγγέλλει δεκάδες χρόνια πριν και τον Μολιέρο του “Ζωρζ Νταντέν” και τους “Αγροίκους” του Γκολντόνι και τη “Μίνα” του Λέσσινγκ και τη “Γυναίκα – Στοιχειό” του Καλντερόν, για να αναφερθώ σε τέσσερις μεγάλες “αστικές” κωμωδίες, στις τέσσερις άλλες μεγάλες ευρωπαϊκές γλώσσες. Ο Σαίξπηρ με τις “Εύθυμες κυράδες” δίνει ένα έξοχο μάθημα αφομοίωσης της παράδοσης. Στις πρώιμες, “ιταλικές” κωμωδίες του, η μεγαλοφυία του, βέβαια, αποδεικνύεται με τον τρόπο που εντάσσει στον βρετανικό ψυχισμό το τυπολόγιο της λόγιας και της έντεχνης ιταλικής δραματουργίας. Στις “Κυράδες”, όμως, ο ενοφθαλμισμός, το μπόλιασμα είναι τόσο μαστορικό, ώστε χρειάζεται μεγάλη πείρα για να διακρίνεις πίσω από τα πρόσωπά του τον Καπιτάνο, τον Τζάννι, τον Ντοτόρε, τον Πανταλόνε κ.λπ. Ο Σαίξπηρ, μέσα από τη στρατηγική μιας κλασικής φάρσας, καταγράφει συμπεριφορές, ιδεολογίες, ήθη και γλώσσες της εμπορευματικής κοινωνίας του καιρού του. Διακρίνει κανείς τις απαρχές του τυπολογίου της αστικής πινακοθήκης».

Ενα ιδιοφυές αριστούργημα είναι το «Πολύ κακό για τίποτα». Σημείωνα το 1985 για την παράσταση του Γιώργου Μιχαηλίδη στο Ανοιχτό Θέατρο: «Το “Πολύ κακό για τίποτα” είναι μια κωμωδία που αξίζει κανείς τον κόπο να παρακολουθήσει την περιπετειώδη καταγωγή της. Πρέπει να ανατρέξουμε στην όψιμη ελληνιστική εποχή, περίοδο που ανθεί το μυθιστόρημα, για να συναντήσουμε και το θέμα και την πλοκή, αλλά και τους βασικούς ήρωες του Σαίξπηρ. Θα περιοριστώ να αναφερθώ στο μυθιστόρημα του Χαρίτωνα “Τα κατά Χαιρέαν και Καλλιρρόην” για να εντοπίσω τα βασικά μοτίβα της σαιξπηρικής πλοκής: κεραυνοβόλος έρωτας, υποψία απιστίας, που υποβάλλεται από κακούς ανθρώπους, χάρη στη συμπεριφορά προς την αγαπημένη, νεκροφάνεια, ταφή κ.λπ. Στο μυθιστόρημα, εξάλλου, “Τα κατά Μητίοχον και Παρθενόπην” και κατ’ επέκταση στα “Κατ΄Ανθειαν και Αβροκόμην” του Ξενοφώντος του Εφεσίου, το τελευταίο, βρίσκουμε το μοτίβο του περιφρονητή του έρωτα ή του αλαζόνα, στα ερωτικά, ο οποίος τελικά χτυπιέται από τον έρωτα με σφοδρότητα ανελέητη. Το έργο του Χαρίτωνα μεταφράστηκε λατινικά. Την ίδια ιστορία θα βρει κανείς στον Tirante el Blanco, στον “Ορλάνδο Φουριόζο” του Αριόστο (μια δραματοποίησή του έγινε από το Μουλκάστερ στα 1583 και παίχθηκε μπροστά στην Ελισάβετ) και στις “Νοβέλλες” του Μπαντέλλο. Από τον Μπαντέλλο ο Σαίξπηρ είχε δανειστεί τον μύθο του “Ρωμαίου και της Ιουλιέτας”. Η γνώμη μου είναι πως από τις λατινικές διασκευές του Χαρίτωνα το θέμα έφτασε στον Αριόστο, τον Αριόστο εκλαΐκευσε ο Μπαντέλλο, το 1583 δραματοποιεί το θέμα ο Μουλκάστερ και το 1598 γράφει ο Σαίξπηρ την κωμωδία του. Επιθυμία μου δεν είναι να εξαντλήσω το φιλολογικό θέμα, αλλά καλό είναι να γνωρίζουν οι θεατές πως ο μεγάλος ποιητής αντλεί από δοκιμασμένες και λαϊκές πηγές τα θέματά του. Στηρίζεται ο καμβάς του πάνω σε γερή σχεδία. Οσο πιο κοινόχρηστη, ετοιμοπαράδοτη είναι η φόρμα, τόσο μεγαλύτερα περιθώρια έχει η έμπνευση του γνήσιου ποιητή να απογειωθεί».

Για το έξοχο «Οπως σας αρέσει» που σκηνοθέτησε ο Σπύρος Ευαγγελάτος σε αριστουργηματική μετάφραση του Παύλου Μάτεσι έγραφα το 1986: «Ποτέ άλλοτε η τέχνη δεν έπαιξε με τόση εντέλεια το παιχνίδι της φοράς, της ζαριάς, της κυβευτικής, της τέχνης. Ποτέ άλλοτε δεν παραδόθηκε τόσο στη βασιλεία του παιδός, στην περιπλάνηση, στην αλητεία μέσα στο παγιδευμένο και τελικά κωδικοποιημένο σύμπαν. Ο Σαίξπηρ, πολύ καλά και πικρά προίδεασμένος, παίζει ελεύθερα (;) την απειρία των πιθανών κινήσεων πάνω σε μια σκακιέρα που έχει ορισμένα τετραγωνάκια και καθορισμένες κινήσεις εκ των προτέρων. Το παιχνίδι είναι από χέρι, που λένε, πουλημένο και όλοι το ξέρουν. Παρόλ’ αυτά, παίζουν. Αλίμονο στο θεατή του “Οπως σας αρέσει” που θα αναζητήσει στην κωμωδία αυτή νόημα, υπόθεση, πλοκή, λογική, δίδαγμα, αρχή και τέλος. Είναι πιο αφηρημένη και από μια μουσική σύνθεση, πιο γεωμετρική από έναν κυβιστικό πίνακα. Παίρνοντας ως πρόσχημα ο Σαίξπηρ έναν τυπικό καμβά ειδυλλίου της εποχής του, αυτοσχεδιάζει μία σειρά από παραλλαγές. Ολη η μέριμνα περνά στη γλώσσα και στη διαθεσιμότητα των καταστάσεων. Ολα, λέξεις, χαρακτήρες, συγκρούσεις, προθέσεις, λιώνουν μέσα σε μια γενική διάθεση για μεταμόρφωση, όλα βρίσκονται λίγο πριν ή λίγο μετά από το σύνηθες: ο χώρος, ο χρόνος, τα ποσά, τα μεγέθη, τα αισθήματα, οι διάνοιες, τα φύλα αλληλοπεριχωρούνται, αλληλοδιεισδύουν, αποσβέννυνται και αναδύονται αλλιώς. Ενας συμπαντικός ερμαφροδιτισμός κυριαρχεί πάνω στη σκηνή που είναι ο καθρέφτης του κόσμου. […] Ο κόσμος είναι, τελικά, ένα παιχνίδι, ένα πάει κι έλα μεταξύ Ερμού και Αφροδίτης, μια Σαλμακίδα κοίτη, ένας παράλογος, αλλά ηδονικός ανδρόγυνος. Τίποτε δεν είναι απλό και όλα είναι σύνθετα και ως σύνθετα αποσυντίθενται. Ως εκ τούτου και η πίκρα για τον κόσμο και η τέφρα στα χείλη μας».

ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑΤΑ. Το 1600 – 1601 ο Σαίξπηρ γράφει ταυτόχρονα δύο αριστουργήματα, τον «Αμλετ» και την κωμωδία «Δωδέκατη νύχτα». Εγραφα το 1976 για την παράσταση του Εθνικού Θεάτρου και του Σπύρου Ευαγγελάτου: «Μέσα σε αυτό τον χρόνο ο Μαρέν κατασκευάζει το πρώτο φυσίγγι, γεννιέται ο Καλντερόν, ανεβάζεται η πρώτη ιταλική όπερα, ιδρύονται η αγγλική και η ολλανδική εταιρεία των Ανατολικών Ινδιών, ο Τζιορντάνο Μπρούνο καίγεται από την Ιερά Εξέταση και ο Θωμάς Καμπανέλλα γράφει την ουτοπία του, την “Πολιτεία του ήλιου”. Δύο μόλις χρόνια πριν ο Λόπε ντε Βέγκα κυκλοφορεί το ειδυλλιακό μυθιστόρημα “Αρκαδία” κι ο Μπόρις Γκουντούνωφ κυβερνά την Ρωσία. Είναι η χρονιά της συνωμοσίας και της καταδίκης του Εσεξ, η χρονιά που γεννιέται πιθανόν ο Κρόμγουελ και υποτάσσεται πνιγμένη στο αίμα της η Ιρλανδία. […] Μεγάλος σεισμογράφος του καιρού του ο Σαίξπηρ δεν είναι δυνατόν να μη δονείται από τα συνταρακτικά μηνύματα της εποχής του. Ενας “παράλογος” κόσμος ανατέλλει θρονιασμένος πάνω στη λογική, η Αναγέννηση. Στην ουτοπία της μυθικής Ιλλυρίας, όπου “απόκειται” η “Δωδέκατη νύχτα”, ο κόσμος που απέρχεται, ο φεουδαρχικός, βουλιάζει μέσα σε μια κουταλιά νερό. Ο Μαλβόλιο, ο υποταχτικός που θέλει ν’ αλλάξει τάξη, είναι ο τρελός που απορυθμίζει για λίγο το παιχνίδι της φθοράς. Μόνο ο Φέστας γνωρίζει πως η γλώσσα άλλαξε, άρα και η μέθοδος».

Η «Τρικυμία» είναι έργο διαθήκης. Εγραφα το 1988 για την παράσταση του Ανοιχτού Θεάτρου: «Οπως ο “Οιδίπους επί Κολωνώ” του Σοφοκλή, οι “Βάκχες” του Ευριπίδη, όπως ο “Δον Ζουάν” του Μολιέρου, όπως ο “Δρόμος προς τη Δαμασκό” του Στρίντμπεργκ, όπως ο δεύτερος “Φάουστ” του Γκαίτε, η “Τρικυμία” είναι η πυκνή και οριστική διατύπωση, μια μποτίλια στο πέλαγος της βιοσοφίας του μεγάλου ποιητή. Και όπως οι διαθήκες, είναι μια καταγραφή πεπραγμένων, μια καταμέτρηση διαθεσίμων, ένας απολογισμός, η βούληση για την περαιτέρω μοίρα των υπαρχόντων του διαθέτοντος. Συνήθως μια διαθήκη λύνει τα μάγια, ανοίγει τις κρυφές θύρες, ξεκλειδώνει το μυστικό σεντούκι, αποκαλύπτει τα ανεξήγητα ενός βίου. Νομίζω πως έτσι πρέπει να βλέπει κανείς και το αριστούργημα του Σαίξπηρ. Η “Τρικυμία” είναι ένα έργο ευκολοδιάβαστο, ανοιχτό και γενναιόδωρο, αν το εμπιστευτούμε χωρίς καχυποψίες, χωρίς αναστολές, χωρίς φιλολογικές μικρολογίες. Οταν ο ποιητής παραδίδει την τέχνη του, πριν απελευθερώσει το πνεύμα που του ενεφύσησε την ποίηση, πριν συμφιλιωθεί με τον κόσμο που τον πρόδωσε και με τον κόσμο που σαγήνευσε, γίνεται της εποχής του η συμπερίληψη και ληξιάρχης της τέχνης. Μέσα στην “Τρικυμία” καταγράφονται όλες οι παρελθούσες και μέλλουσες ουτοπίες: η Ατλαντίδα του Πλάτωνα, η χώρα των Λωτοφάγων, το κουτί της Πανδώρας, το νησί της Κίρκης, ο βράχος των Σειρήνων, το σπήλαιο του Κύκλωπος, τα νησιά των Μακάρων, η “Ουτοπία” του Τόμας Μουρ, η “Πολιτεία του ήλιου” του Καμπανέλλα, η “Χώρα των αγαθών κανιβάλων” του Μονταΐνι, η χώρα των Λιλιπούτειων του Σουίφτ, το νησί του Ροβινσώνα, το ταξίδι μέσα στο στόμα του Γκαργκαντούα, η χώρα των θαυμάτων του Κάρολ. Είναι, όμως, πιθανόν το νησί του Πρόσπερου να είναι και η Πάτμος της “Αποκαλύψεως” του Ιωάννη, όπως και η Λήμνος του Φιλοκτήτη και το νησί που ο Μορέλ εφαρμόζει την εφεύρεσή του. Το νησί του Πρόσπερου είναι ο κόσμος και η άρνηση του κόσμου, η πραγματικότητα και η άρνησή της, η ποίηση, το είδωλο και ο καθρέφτης. Η “Τρικυμία” δεν είναι ένα έργο, είναι πολλές εκδοχές, πολλές πτυχές, πολλές δοκιμές μιας δημιουργίας. Ο Σαίξπηρ φέρνει στη σκηνή του κόσμου τον κόσμο της ποίησής του και αποπειράται να σκηνοθετήσει έναν κατακλυσμό και έναν κόσμο μετά τον κατακλυσμό. Το έργο του είναι η κιβωτός του».