Η ελευθερία της ανυπακοής

Κι αν δεν έγιναν έτσι τα πράγματα; Κι αν οι πρώτοι άνθρωποι, αντί να μοιάζουν με ρομπότ που βάδιζαν με ρυθμικό βηματισμό ανταποκρινόμενοι σε υλικές πιέσεις, πειραματίζονταν συνειδητά με διάφορες πολιτικές μορφές, γραφειοκρατίες, ιδιοκτησιακά καθεστώτα, στρατούς, προσωρινές αστυνομικές δυνάμεις που διαλύονταν κάθε λίγους μήνες; Αυτό δείχνουν οι πρόσφατες αρχαιολογικές ανακαλύψεις. Κι αυτό υποστηρίζουν ένας ανθρωπολόγος κι ένας αρχαιολόγος με ένα καινούργιο τους βιβλίο 704 σελίδων, στο οποίο έδωσαν τον αρκετά φιλόδοξο τίτλο «Η γέννηση των πάντων: μια νέα ιστορία της ανθρωπότητας».

Το βιβλίο ξεκινά με μια πραγματική ανατροπή της ιστορίας του Διαφωτισμού. Η ευρωπαϊκή αναζήτηση της ορθολογικής σκέψης, γράφουν οι Ντέιβιντ Γκρέμπερ και Ντέιβιντ Γουένγκροου, ξεκίνησε στην πραγματικότητα στην αμερικανική ήπειρο από έναν διανοούμενο της φυλής Γουέντατ (ή Χουρόν) που λεγόταν Καντιαρόνκ. Το 1703, ο γάλλος βαρόνος ντε Λαοντάν εξέδωσε ένα βιβλίο με συζητήσεις που είχε με τον Καντιαρόνκ για την ελευθερία και την κοινωνία των πολιτών. Ο πρώτος υποστήριζε ότι η ευρωπαϊκή κοινωνία ήταν πλούσια, απελευθερωμένη και πνευματικά ανώτερη. Ο δεύτερος αντέτεινε ότι οι Γάλλοι ήταν υποδουλωμένοι στον βασιλιά τους, διοικούσαν με το χρήμα και ήταν ηθικά χρεοκοπημένοι αφού επέτρεπαν ορισμένοι άνθρωποι να πετάνε το φαγητό και άλλοι να πεινάνε.

Oι πραγματικοί αρχιτέκτονες του Διαφωτισμού ήταν ο Καντιαρόνκ και άλλοι αυτόχθονες διανοητές, σημειώνουν οι δύο συγγραφείς, καλώντας τους αναγνώστες να επανεξετάσουν από άλλες οπτικές γωνίες την προσέγγισή τους για τον ανθρώπινο πολιτισμό και να μη θεωρούν δεδομένο ότι το δυτικό κράτος είναι το μόνο έλλογο πολιτικό σύστημα. «Είμαι βέβαιος ότι το βιβλίο αυτό θα παίξει τεράστιο ρόλο στην κατανόηση των σχέσεων ανάμεσα στη Δύση και τον υπόλοιπο κόσμο», έγραψε ο Τζέιμς Σκοτ, πολιτικός επιστήμονας στο Γέιλ.

Η πρώτη ιδέα για το βιβλίο έπεσε το 2011, όταν ο Γουένγκροου – ένας ειδικός για την αρχαία αιγυπτιακή και μεσανατολική αρχαιολογία – δίδασκε στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης. Με τον Γκρέμπερ είχε γνωριστεί μερικά χρόνια νωρίτερα στη Βρετανία, όπου ο αμερικανός ανθρωπολόγος έψαχνε για δουλειά μετά την άρνηση του Γέιλ να ανανεώσει το συμβόλαιό του λόγω των αναρχικών του πεποιθήσεων. Οι δύο Ντέιβιντ άρχισαν να ανταλλάσσουν e-mail και κάποια στιγμή συνειδητοποίησαν ότι στην πραγματικότητα έγραφαν ένα βιβλίο. Το θέμα επρόκειτο να είναι οι ρίζες της κοινωνικής ανισότητας. Σύντομα όμως κατάλαβαν ότι το είχαν πάρει λάθος. Η ισότητα είναι ένας μύθος, γράφουν. Για να ξεκολλήσουμε από τη σημερινή κρίση του καπιταλισμού πρέπει να εξερευνήσουμε τις ρίζες της ελευθερίας, και ιδιαίτερα της ελευθερίας να κινούμαστε οπουδήποτε, να δείχνουμε ανυπακοή στις αρχές και να επαναπροσδιορίζουμε τις μυθολογίες που μας βοηθούν να δώσουμε νόημα στη ζωή μας.

Περιτρέχοντας το βιβλίο, γράφει στην Washington Post η αμερικανίδα συγγραφέας Αναλι Νιούιτζ, βρίσκουμε μοντέλα πολιτισμών που βασίζονται σε ευρέα δίκτυα φιλοξενίας και εμπορίου, όχι κατάκτησης. Οι λαοί Χόπγουελ της Βόρειας Αμερικής, που τα περίφημα χωματουργικά τους έργα έχουν αντέξει για πολλές χιλιετίες, δεν θεωρούσαν πως ο πολιτισμός τους ήταν μια κοινωνική κλίμακα στην οποία δέσποζε ένας ηγεμόνας. Οι πόλεις τους και τα χωριά τους αποτελούσαν μια χαλαρή συνομοσπονδία, όπου κάθε άτομο ήταν ελεύθερο να παρακούσει τον αρχηγό του, να εγκαταλείψει την ομάδα του και να ενταχθεί σε μια άλλη. Παρ’ όλο που οι Χόπγουελ ήταν μέρος μιας μαζικής και πολύ σύνθετης κοινωνίας, είχαν κατορθώσει να διατηρούν βασικές ελευθερίες για τα άτομα – ελευθερίες που σήμερα έχουν ουσιαστικά εκλείψει.

Οι συγγραφείς παρασύρονται συχνά από τον ενθουσιασμό τους και προβαίνουν σε ουτοπικές περιγραφές πολιτισμών που χαρακτηρίζονται από φεμινισμό και αναρχία. Δεν κοροϊδεύουν τον αναγνώστη όμως, μανιφέστο έγραψαν, όχι επιστημονικό εγχειρίδιο. Ο σκοπός τους είναι να προτείνουν έναν άλλο τρόπο ζωής, εμπνευσμένο από ιδέες που μας άφησαν οι πρόγονοί μας. Οχι αναγκαστικά για να τον αντιγράψουμε. Αλλά για να συνειδητοποιήσουμε τι έχουμε χάσει.

Με μαγική σκόνη

Γνωστός από τις αναρχικές του ιδέες, τη δράση του στο κίνημα Occupy και το βιβλίο του «Χρέος: τα πρώτα 5.000 χρόνια», ο Γκρέμπερ έγραψε μια αυγουστιάτικη νύχτα του 2020 στο Twitter, παραφράζοντας στίχους των Doors από το Soul Kitchen: «My brain feels bruised with numb surprise». O λόγος του ενθουσιασμού του ήταν ότι είχε τελειώσει το βιβλίο που έγραφε επί μια δεκαετία με τον Γουένγκροου και αμφισβητούσε όλα όσα ξέραμε μέχρι τότε για την προέλευση και την εξέλιξη των ανθρωπίνων κοινωνιών. «Θα αλλάξουμε τον ρου της ανθρώπινης ιστορίας», αστειευόταν, «αρχίζοντας με το παρελθόν». Ενα μήνα αργότερα, πέθανε ξαφνικά από νεκρωτική παγκρεατίτιδα ενώ έκανε διακοπές στη Βενετία. «Εμοιαζε μ’ εκείνους τους αρχηγούς των χωριών της Αμαζονίας που ήταν πάντα οι πιο φτωχοί, γιατί χάριζαν όλα τα υπάρχοντά τους», είπε ο Γουένγκροου. «Είχε την ικανότητα να κοιτάζει τη δουλειά σου και να τη ραντίζει με μαγική σκόνη».

ΔΙΟΡΘΩΣΗ

Οπως ευγενικά μου υπέδειξε η Βάσω Κιντή, η σωστή προφορά των ονομάτων δύο από τους φιλοσόφους στους οποίους αναφέρθηκα το περασμένο Σάββατο είναι Μέρι Μίτζλι και Εϊ Τζέι Εϊερ.