Προς την ισότητα

Tα ανοιχτά σύνορα, με την έννοια της ελεύθερης κυκλοφορίας ανθρώπων και αγαθών, αποτελούν ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της νεωτερικότητας και των φιλελεύθερων δημοκρατιών. Και τα τελευταία χρόνια έχουν δεχθεί δύο μεγάλες επιθέσεις.

Η μία έχει σχέση με το Μεταναστευτικό. Ας μη γελιόμαστε: όσο υπάρχουν πόλεμοι, δικτατορίες, φτώχεια και τεράστιες ανισότητες, τα θύματά τους θα αναζητούν μια καλύτερη ζωή. Η εργαλειοποίησή τους από διάφορους αυταρχικούς ηγέτες είναι ένα μέρος μόνο του προβλήματος. Οι άνθρωποι που προσπαθούν να περάσουν τη Μάγχη, για παράδειγμα, δεν εργαλειοποιούνται από κανέναν. Κι όπως έχουν δείξει οι έρευνες, οι δύο στους τρεις έχουν το προφίλ του πρόσφυγα. Με άλλα λόγια, αν δεν πνιγούν στον δρόμο, θα πρέπει να τους χορηγηθεί άσυλο.

Παλιότερα, αυτό ήταν αυτονόητο. Αλλά το 2015 ήταν ένα σημείο καμπής. Επικαλούμενοι τη συντηρητικοποίηση των κοινωνιών και την έξαρση των λαϊκισμών, ακόμη και φιλελεύθεροι ηγέτες ή διαμορφωτές της κοινής γνώμης υποστηρίζουν πλέον μια σκληρή γραμμή. Ενας αρθρογράφος των Times έγραφε τις προάλλες ότι πρέπει να αναθεωρηθεί το ταχύτερο η Συνθήκη της Γενεύης του 1951 επειδή το ηθικό της πλαίσιο είναι πλέον ξεπερασμένο. Υπάρχει άλλη λύση; Φυσικά. Να αρθούν οι λόγοι για τους οποίους οι άνθρωποι εγκαταλείπουν την πατρίδα τους.

Η δεύτερη επίθεση στα ανοιχτά σύνορα δεν γίνεται από ανθρώπους, αλλά από ιούς. Το είδαμε στην αρχή της πανδημίας, το βλέπουμε και πάλι με την παραλλαγή Ομικρον: όσες απαγορεύσεις κι αν επιβληθούν στα ταξίδια, πάντα θα φτάνουν πολύ αργά. Ο πλούσιος κόσμος δεν μπορεί να γλιτώσει από τις κατάρες που πέφτουν στα κεφάλια των φτωχών. Υπάρχει λύση; Φυσικά. Οι επιστήμονες έχουν προειδοποιήσει ότι οι μεταλλάξεις καλλιεργούνται σε ζώνες χαμηλού εμβολιασμού. Αν λοιπόν τα εμβόλια είχαν χαρακτηριστεί παγκόσμιο δημόσιο αγαθό, και είχαν διανεμηθεί με πιο δίκαιο τρόπο, σήμερα θα ήμασταν πολύ καλύτερα.

Υπάρχουν δύο τρόποι να προχωρήσουμε. Ο ένας είναι να κλείσουμε την πόρτα και να προσευχηθούμε να φύγουν οι κακοί. Ο άλλος είναι να αντιληφθούμε τις ολέθριες επιπτώσεις των ανισοτήτων, τόσο μεταξύ των κοινωνιών όσο και στο εσωτερικό τους, και να λάβουμε μέτρα για την αντιμετώπισή τους.

Ο γάλλος οικονομολόγος Τομά Πικετί δεν έχει καμιά αμφιβολία. «Το μεγάλο ερώτημα της εποχής είναι αν η αμφισβήτηση του συστήματος θα γίνει με άτακτο ή με ειρηνικό τρόπο», λέει σε συνέντευξή του στην El Pais. Κατά την άποψή του, βρισκόμαστε σε μια κατάσταση που δεν διαφέρει πολύ από εκείνη που οδήγησε στη Γαλλική Επανάσταση: ο δημόσιος δανεισμός παρουσιάζει έξαρση επειδή δεν μπορούμε να κάνουμε τις προνομιούχες τάξεις να πληρώσουν. Τότε, η κρίση λύθηκε με τις Γενικές Τάξεις, τη Συντακτική Συνέλευση και το τέλος των προνομίων των ευγενών. Κάπως έτσι θα λυθεί και τώρα. Γιατί η πορεία προς την ισότητα έρχεται από μακριά, από τα τέλη του 18ου αιώνα, και θα συνεχιστεί.