Τέσσερις γυναίκες που άλλαξαν τη φιλοσοφία

Η Φουτ είναι η μία από τις τέσσερις φιλοσόφους που πρωταγωνιστούν στη νέα συλλογική βιογραφία του Μπέντζαμιν Λίπσκομπ, με τίτλο Οι Γυναίκες Κάτι Σκαρώνουν. Oι άλλες τρεις είναι η Ελίζαμπεθ Ανσκομπ, η Μέρι Μίντγκλεϊ και η Αϊρις Μέρντοχ. Και οι τέσσερις σπούδασαν στην Οξφόρδη, κατά καιρούς μάλιστα αντάλλασσαν εραστές. Και οι τέσσερις τα έβαλαν με την οξφορδιανή φιλοσοφία που αποτυπωνόταν τις δεκαετίες του 1930 και του 1940 στο δόγμα ενός βρετανού φιλοσόφου που ασκούσε τότε μεγάλη επιρροή, του Αλφρεντ Ζιλ «Φρέντι» Αγιερ. Σύμφωνα με το δόγμα αυτό,  όλες οι ηθικές διακηρύξεις είναι υποκειμενικές, και κατά συνέπεια στερούνται νοήματος, καθώς δεν περιέχουν αντικειμενική αλήθεια και δεν μπορεί να τύχουν εμπειρικής επαλήθευσης.

Αν λέω ότι κάτι είναι ηθικά «καλό» ή «σωστό», είναι επειδή μ’ αρέσει. Κι αν λέω ότι κάτι είναι «κακό» ή «λάθος», είναι επειδή δεν μ’ αρέσει. Ακόμη και το Ολοκαύτωμα;

Η πιο γνωστή από τις τέσσερις γυναίκες, λόγω των μυθιστορημάτων της, ήταν βέβαια η Μέρντοχ, που αποφάσισε να ασχοληθεί με τη φιλοσοφία όταν παρακολούθησε μια διάλεξη του Σαρτρ. Η πιο προνομιούχα ήταν η Φουτ, καθώς ο παππούς της, ο Γκρόβερ Κλίβελαντ, είχε διατελέσει δύο φορές πρόεδρος της Αμερικής. Η πιο συντηρητική ήταν η Μίντγκλεϊ, κόρη ιερέα, που έγραψε το πρώτο από τα (δεκαέξι) βιβλία της στα πενήντα εννιά της χρόνια. Και η πιο εκκεντρική ήταν η Ανσκομπ: φορούσε μονόκλ, κάπνιζε πούρο, είχε βάλει στα ρούχα των επτά παιδιών της μια ετικέτα που έγραφε «Αν βρεθούν να περιπλανιούνται, να επιστραφούν στην 27 St John Street» κι ένα βράδυ που της είπαν σε ένα εστιατόριο ότι οι γυναίκες δεν φορούν παντελόνι, το έβγαλε. Η προσωπική της φιλοσοφία, είπε το 1959 στη Manchester Guardian, ήταν ότι «η βρώμα δεν έχει καμιά σημασία». Αλλά όταν έφτασε στο Κέιμπριτζ για να αναλάβει την έδρα της φιλοσοφίας, που κατείχε κάποτε ο δάσκαλος και στενός της φίλος Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν, την πήραν για καθαρίστρια.

Αυτό έγινε το 1970. Δεκατέσσερα χρόνια νωρίτερα, η Ανσκομπ είχε προκαλέσει σάλο εκφράζοντας τις έντονες αντιρρήσεις της στην απονομή ενός τιμητικού τίτλου της Οξφόρδης στον αμερικανό πρώην πρόεδρο Χάρι Τρούμαν. Ηταν μόλις 37 ετών και εργαζόταν ως ερευνήτρια στο Σόμερβιλ, ένα από τα παλιότερα γυναικεία κολέγια του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Ο Τρούμαν βομβάρδισε τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, είπε σε μια συνέλευση την Πρωτομαγιά του 1956. «Αν απονείμετε αυτόν τον τίτλο σε έναν μαζικό δολοφόνο, γιατί να μη βραβευτούν στο μέλλον ο Νέρων, ο Τζένγκις Χαν, ο Χίτλερ ή ο Στάλιν;».

Η εκστρατεία της απέτυχε. «Οι γυναίκες κάτι σκαρώνουν», προειδοποιήθηκαν οι διδάσκοντες του St. John’s College. «Πρέπει να πάμε και να καταψηφίσουμε την πρότασή τους».

Οι τέσσερις γυναίκες, γράφει ο λογοτεχνικός κριτικός του Economist, ήταν από μια άποψη προϊόντα του πολέμου. H Μίντγκλεϊ έλεγε ότι βρήκε τα πατήματά της ως φιλόσοφος επειδή υπήρχαν τόσο λίγοι άνδρες στην Οξφόρδη όταν σπούδαζε εκεί: οι περισσότεροι πολεμούσαν. Μέχρι τότε, ο κανόνας ήταν ότι σε κάθε τέσσερις φοιτητές αντιστοιχούσε μία φοιτήτρια. Επιπλέον, οι υποψήφιοι έπρεπε να μιλούν δύο ή τρεις γλώσσες, περιλαμβανομένων των λατινικών και των αρχαίων ελληνικών, κάτι που ήταν πολύ δύσκολο για μια κοπέλα.

Και οι τέσσερις όμως δεν αρκέστηκαν στη θεωρία. Ηθελαν, επιπλέον, να κάνουν τον κόσμο καλύτερο,  σύμφωνα τουλάχιστον με τα δικά τους μέτρα (αυτό είναι πάντα το πρόβλημα). Η Ανσκομπ συνελήφθη δύο φορές έξω από κλινικές που έκαναν αμβλώσεις. Η Μέρντοχ δεν μπορούσε να επισκεφθεί τις Ηνωμένες Πολιτείες επειδή στα νιάτα της ήταν μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος (στις τελευταίες δεκαετίες της ζωής της, πάντως, υποστήριζε τη Θάτσερ, που επίσης είχε σπουδάσει στο Σόμερβιλ). Η Φουτ ήταν αφοσιωμένη σε φιλανθρωπικές δράσεις κατά της φτώχειας. Η Μίντγκλεϊ έπαιρνε ενεργά μέρος σε κινήματα για το περιβάλλον, τον αφοπλισμό και τα δικαιώματα των ζώων.

Η φιλία τους δεν ήταν ανέφελη, οι τσακωμοί τους ήταν συχνά σφοδροί. Οπως γράφει όμως η Μέρντοχ στο ημερολόγιό της, «μιλώντας με τη Μέρι, την Πιπ και την Ελίζαμπεθ, καταλάβαινα πόσο τις αγαπούσα». Μια τέτοια δήλωση δύσκολα θα την έβρισκε κανείς στα ημερολόγια των διανοουμένων με τους οποίους οι τέσσερις γυναίκες διαφωνούσαν.

Οι ηθικές αρετές

Η Φιλίπα Φουτ διαφωνούσε κάθετα με την ιδέα ότι η περιγραφή και η αξιολόγηση είναι δύο γλώσσες που μπορεί να διαχωριστούν και, αντίθετα με την ορθοδοξία της εποχής της, υποστήριζε ότι δεν υπάρχει χάσμα μεταξύ γεγονότων και αξιών. Η πιο ισχυρή όμως κριτική στην οξφορδιανή φιλοσοφία του μεσοπολέμου, γράφει ο Πίτερ Σάλμον στο περιοδικό Prospect, διατυπώθηκε από την Ανσκομπ, η οποία στο άρθρο της με τίτλο «Σύγχρονη Ηθική Φιλοσοφία» (1958) συνέκρινε τη σύγχρονη ηθική μ’ εκείνη του Αριστοτέλη. Ενώ ο ωφελιμισμός και η δεοντολογία αποτελούν μια ηθική της πράξης, επισήμανε, η ηθική για τον Αριστοτέλη είχε να κάνει με την ύπαρξη. Αρετή, έλεγε ο Αριστοτέλης, είναι κάτι που κάνει έναν άνθρωπο καλό και ο καλός άνθρωπος είναι κάποιος που ζει ενάρετα. Αυτό το σύστημα των «ηθικών αρετών» υιοθετήθηκε και από τις τέσσερις φιλοσόφους.