Σε αναζήτηση «Στρατηγικής Πυξίδας»

Τα τελευταία χρόνια έχει ενταθεί η συζήτηση για την «ευρωπαϊκή άμυνα». Το πρόβλημα της έλλειψης ευρωπαϊκών Ενόπλων Δυνάμεων ανακύπτει συνεχώς. Ακόμα και να ήθελαν οι Ευρωπαίοι να το αγνοήσουν, η σκληρή πραγματικότητα δεν τους το επιτρέπει. Η εσπευσμένη και σχεδόν άτακτη αποχώρηση των ΗΠΑ από το Αφγανιστάν, οι υβριδικές επιθέσεις στα σύνορα της Ελλάδας το ’20 και της Πολωνίας το ’21, οι επιθετικές κινήσεις της Ρωσίας και της Τουρκίας στην ευρωπαϊκή περιφέρεια, οι αυξανόμενοι κίνδυνοι αποσταθεροποίησης των Δυτικών Βαλκανίων και η ραγδαία αύξηση της κινεζικής ισχύος δημιουργούν καταστάσεις που η ΕΕ δεν έχει τα εργαλεία για να τα διαχειριστεί και εγκυμονούν κινδύνους που δεν μπορεί να αγνοήσει.

Υπό το φως των εξελίξεων αυτών, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Σαρλ Μισέλ ανακήρυξε το 2022 ως το «Ετος της Ευρωπαϊκής Αμυνας» και ο Υπατος Εκπρόσωπος της Ενωσης για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας Ζοζέπ Μπορέλ, ο οποίος δήλωσε πως «η Ευρώπη βρίσκεται σε κίνδυνο», κυκλοφόρησε το πρώτο προσχέδιο της «Στρατηγικής Πυξίδας», η οποία αναμένεται να οριστικοποιηθεί τον Μάρτιο του ’22. Σε αυτό το κείμενο Στρατηγικής γίνεται αξιολόγηση των απειλών και των προκλήσεων που αντιμετωπίζει η ΕΕ και παρέχονται οι επιχειρησιακές κατευθυντήριες γραμμές, ενώ προβλέπεται και η δημιουργία μιας ευρωπαϊκής δύναμης ταχείας αντίδρασης 5.000 στρατιωτών. Οπως γράφεται στο προοίμιο, «η Ευρώπη δεν έχει την πολυτέλεια να είναι θεατής σε μια παγκόσμια τάξη που διαμορφώνεται κυρίως από άλλους».

Ολα αυτά ακούγονται ωραία και σωστά και είναι προς το συμφέρον της χώρας μας, η οποία αντιμετωπίζει άμεσο πρόβλημα ασφάλειας στην περιοχή της. Είναι επίσης πολύ σημαντικό πως στην «Πυξίδα» γίνεται αναφορά στη θαλάσσια ασφάλεια, στον σεβασμό του διεθνούς δικαίου και δικαίου της θάλασσας. Υπό αυτό το πρίσμα, ενισχύονται πολιτικά οι θέσεις της χώρας μας. Από την άλλη, στο προσχέδιο αναφέρονται μεν οι εντάσεις στην Ανατολική Μεσόγειο, όμως δεν αναφέρεται η Τουρκία ρητά ως απειλή. Δεν θα μπορούσε, άλλωστε, τη στιγμή που Γερμανία και Ισπανία της πουλάνε αμυντικό υλικό. Η εκπόνηση λοιπόν της Στρατηγικής είναι μια καλή εξέλιξη και προς τη σωστή κατεύθυνση, δεν λύνει όμως το βασικό και διαχρονικό πρόβλημα των διαφορετικών συμφερόντων και αντιλήψεων περί την απειλή.

Το γεγονός ότι η ΕΕ δεν έχει πλήρως ανεπτυγμένα τα χαρακτηριστικά μιας κρατικής οντότητας είναι κρίσιμο διότι η άμυνα και ασφάλεια είναι ο σκληρός πυρήνας της κρατικής κυριαρχίας. Είναι η βάση πάνω στην οποία αρθρώνονται όλες οι υπόλοιπες παράμετροι της κρατικής υπόστασης. Επειδή, όμως, είναι και ο σκληρός πυρήνας της κρατικής κυριαρχίας και επειδή η Ευρώπη αποτελείται από 27 κυρίαρχα κράτη, η «Κοινή Πολιτική Αμυνας και Ασφάλειας» έχει παραμείνει ατροφική, παρά τις κατά καιρούς μεγαλόστομες διακηρύξεις. Η ΕΕ δεν έχει τη μορφή και τις παραμέτρους μιας κρατικής οντότητας με κοινή αντίληψη των απειλών και μια λειτουργική και συναισθηματική σύμπνοια συμφερόντων και επιδιώξεων. Για παράδειγμα: Η πρόσληψη των εθνικών συμφερόντων και απειλών είναι σε μεγάλο βαθμό κοινή για τους κατοίκους των διάφορων Πολιτειών των ΗΠΑ. Ο μέσος κάτοικος του Κάνσας βίωσε τραυματικά και ταυτίστηκε με τα θύματα της 9/11 και ας έγιναν οι επιθέσεις στην Ουάσιγκτον και τη Νέα Υόρκη. Ο μέσος κάτοικος της Αθήνας και του Ταλίν δεν ταυτίστηκε με τα θύματα της τρομοκρατίας στο Παρίσι, τη Μαδρίτη ή το Λονδίνο, ούτε έχει την ίδια πρόσληψη της τουρκικής και της ρωσικής απειλής αντίστοιχα. Χωρίς ενοποίηση κυριαρχίας δεν μπορεί να υπάρχει ενοποίηση ζωτικών συμφερόντων. Πολυεθνικές οντότητες χωρίς ισχυρό κέντρο που να τις κατευθύνει, χωρίς στιβαρή και αναμφισβήτητη ηγεσία και χωρίς ενιαία πρόσληψη συμφερόντων, κινδύνων και απειλών, δεν μπορούν να έχουν αξιόμαχες δυνάμεις.

Βραχυπρόθεσμα τουλάχιστον, η «Στρατηγική Πυξίδα» θα παρέχει το πλαίσιο για κάποιες «συμμαχίες των προθύμων», όπου τα ομονοούντα κράτη-μέλη θα μπορούν να δράσουν από κοινού και με «ευρωπαϊκό μανδύα». Ισως στο μέλλον να υπάρξει μεγαλύτερη και βαθύτερη ενοποίηση, όμως στο ορατό μέλλον δεν πρόκειται να δημιουργηθούν «ευρωπαϊκές Ενοπλες Δυνάμεις» οι οποίες να διασφαλίζουν την προάσπιση των εθνικών μας συμφερόντων. Για πολύ καιρό ακόμα θα πρέπει λοιπόν να έχουμε κατά νου τον κανόνα αυτόν της στρατηγικής που λέει «να βασίζεσαι όσο το δυνατόν περισσότερο στις δικές σου δυνάμεις». Ιστορικά, όποιοι τον ξέχασαν το πλήρωσαν ακριβά.

Ο Αλέξανδρος Διακόπουλος είναι πρώην σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας και ειδικός σύμβουλος ΕΛΙΑΜΕΠ