«Τα Γλυπτά του Παρθενώνα {LF}θα έπρεπε να έχουν {LF}επιστρέψει εδώ και χρόνια»

Μιλώντας για ώρες με τον Μιχάλη Λεφαντζή, στο γραφείο του κάτω από την Ακρόπολη, στριφογυρίζει στο μυαλό μου μια ρήση: Το παρελθόν είναι απρόβλεπτο. Επιστρέφοντας σε αυτό μέσω των μνημείων, ποτέ μια ανακάλυψη δεν έχει στατικό χρονικό χαρακτήρα, αλλά συνεχώς σε επανατοποθετεί σε ένα σπιράλ ευρημάτων και αναζωπυρώνει τον ίδιο τον διάλογο ή τον στοχασμό γι’ αυτό που είσαι και σε περιβάλλει. Τυπικά ο Μιχάλης Λεφαντζής είναι διδάκτορας, αρχιτέκτονας και ασχολείται από το 1994 με τη μελέτη και αναστήλωση μνημείων. Το όνομά του έχει συνδεθεί με τον Ναό της Αναστάσεως στην Ιερουσαλήμ και τον Γολγοθά, αλλά και με την Αμφίπολη. Καθώς όμως μου μιλάει παθιασμένα μπροστά από σχέδια, χάρτες, διαγράμματα στο γραφείο του, αντιλαμβάνομαι πως το κάθε νέο μνημείο ή μια νέα ανακάλυψη προσθέτει ερωτήματα, ανατέμνει απαντήσεις, αναθεωρεί παραδοχές. Και πως ακόμη και στο πιο καθημερινό σημείο της πραγματικότητάς μας κρύβεται εν δυνάμει μια προγενέστερη ζωή ή αποτύπωμά της. Το διαπιστώνω με τον περίφημο τύμβο Καστά, στην Αμφίπολη, που μας απασχόλησε όλους το 2014. Αλλά και στο γεγονός πως στον Λεφαντζή χρωστάμε την εξής ανακάλυψη: μέρη του θρυλικού πλοίου «Καρτερία» βρίσκονται εντοιχισμένα κτίριο της διοίκησης του Ναυστάθμου Σαλαμίνας, ενώ άλλα κομμάτια του χρησιμοποιήθηκαν ως υποστυλώματα ενός προβλήτα! «Καρτερία», παρεμπιπτόντως, είνει το πρώτο ατμοκίνητο πολεμικό πλοίο στον κόσμο, το οποίο συμμετείχε στον Αγώνα του 1821. Για όλα αυτά δίνουμε την 4η Εντολή στον Μιχάλη Λεφαντζή, λαμπρό επιστήμονα, που στο πρόσωπό του τέμνεται η λεπτή τέχνη και τεχνική της αναστήλωσης με την πολύπλευρή γνώση της Ιστορίας.

Εδώ είμαστε σε ένα μέρος, πίσω απ’ τον κόσμο, έτσι νιώθω. Γωνία Διονυσίου Αρεοπαγίτου και Μακρυγιάννη. Σημείο φορτισμένο ιστορικά με την Ακρόπολη και τα Μνημεία της, και είμαστε εδώ πίσω με τους ανθρώπους – εσάς – που έχουν μια ευθύνη επιχειρησιακή για το μέρος αυτό, το διάσημο…

Είναι πολλά και αποσπασματικά στοιχεία. Χρειάζεσαι αρκετό καιρό από τη ζωή σου για να προσεγγίσεις αυτόν τον χώρο. Ολοι οι χώροι που έχουν αλληλεπίθεση φάσεων πάνω τους κρύβουν πολλές εκδοχές και πτυχές άγνωστες στον καθημερινό άνθρωπο. Ολες όμως αυτές οι ιστορικές πτυχές αποτελούν στιγμιότυπα καθημερινότητας άλλων εποχών. Αυτή η παράθεση πολλών επιπέδων, στρωμάτων, βίου και καταλοίπων οικοδόμησης γεννά πάρα πολλά ερωτήματα.

Οπως;

Μέσα από την εξέλιξη αυτού του χώρου, μπορείς να αναγνωρίσεις την εξέλιξη ενός πολιτισμού που πέρασε τα πάντα. Αυτός ο τόπος εκπροσωπεί το μέλλον όλων των άλλων τόπων. Μέσα από την εικόνα αυτής της χώρας και την Ιστορίας της, μπορούν να καταλάβουν τη νομοτελειακή τους κατάληξη οι υπόλοιποι. Εδώ βλέπουν έναν πολιτισμό που έχει κάνει έναν τεράστιο κύκλο. Η Ελλάδα, μέσα από αυτό το μικρό τμήμα του γεωγραφικού της χώρου, αποδίδει στον παγκόσμιο πολιτισμό κάτι που είναι το απόσταγμα μιας ολόκληρης πολιτισμικής διαδρομής. Που μπορούν να την αντιστοιχίσουν με τη δική τους διαδρομή.

Τι άλλο έχουμε εδώ από τα νεότερα χρόνια;

Την πολυετή Μάχη των Αθηνών. Κατεγράφη από πολλούς, όπως απ’ τον Μακρυγιάννη. Με καλές και κακές στιγμές. Εδώ ήλθε ο τακτικός στρατός του Φαβιέρου. Εδώ είχαμε αιματηρές μάχες. Η διεξαγωγή των γεγονότων εδώ, ομαλή ή όχι, καθόρισε και τον χαρακτήρα του νεοελληνικού κράτους. Η Ακρόπολη έπαιξε ρόλο σε αυτό. Πιο πριν έχουμε την κλοπή των Γλυπτών…

Για τα οποία έχουμε μια επικαιρότητα με την πρόσφατη συνάντηση του έλληνα Πρωθυπουργού με τον Μπόρις Τζόνσον, αλλά και με το άρθρο Μητσοτάκη στη «Mail on Sunday».

Η διεκδίκηση των Γλυπτών είναι μια υγιής αντίδραση. Θα έπρεπε να έχουν επιστρέψει εδώ από χρόνια. Υπάρχουν χώρες που έχουν ζητήσει πίσω το υλικό τους, όπως η Αίγυπτος, και έχουν φτάσει σε έναν καλό επίπεδο. Απ’ το Λούβρο. Ο Ζαχί Χαουάς (σ.σ.: αιγύπτιος αρχαιολόγος) έχει κάνει μεγάλες προσπάθειες. Εχει διαμορφώσει ένα πεδίο πολύ ενδιαφέρον για τη διαχείριση των μνημείων. Τα μνημεία είναι παγκόσμια, αλλά έχουν και τοπικό προσδιορισμό. Το μουσείο ως προσδιορισμός είναι προσέγγιση καθαρά δυτική. Θα έπρεπε λογικά όταν γνωρίζεις την ακριβή προέλευση ενός γλυπτού, ενός αντικειμένου όχι κινητού, να το επιστρέψεις στην αρχική του θέση. Αυτή είναι η διαδικασία ταύτισης και απόδοσης μελών. Η περιοχή της Ακρόπολης είναι μια θέση όπου γίνεται αυτή η διαδικασία. Με εξαίρετους. Κορρές, Τραυλός, Δεσπίνης.

Να επιμείνω με την ιστορική αναδρομή του χώρου όπου είμαστε;

Πάμε πολύ πίσω, σε μια εποχή όπου η Αθήνα είναι «Αι Αθήναι». Ξεκινάει από ένα σημείο και φτάνει σε ένα άλλο. Από τη μία τις όχθες του Ιλισού και φτάνουμε μέχρι τον Κολωνό. Μετέπειτα εκεί διαμορφώθηκε η Ακαδημία Πλάτωνος. Ο,τι υπάρχει ανάμεσα σε αυτούς τους δύο πόλους είναι «Αι Αθήναι», μια σειρά από παρόδιες οικίσεις. Με τον Βράχο της Ακρόπολης να είναι προεξάρχων αυτής της διάταξης. Αυτή είναι η πρώτη προσέγγιση της ιστορικής τοπογραφίας της Αθήνας. Στα Παριλίσια γεννήθηκε η πόλη. Εκεί είναι το ιερό του Πανελληνίου. Μυθολογικά υπήρξε το παλάτι του Αιγέα και του Θησέα, νοτίως του ιερού του Ολυμπίου Διός. Η αρχή της Λεωφόρου Συγγρού. Από εκεί μέχρι την Ακαδημία Πλάτωνος είναι «Αι Αθήναι». Η σειρά αυτών των οικήσεων περιτειχίζεται μόλις στους κλασικούς χρόνους.

Η Ακρόπολη;

Η Ακρόπολη έχει μεταλλαγή ακόμη και ως προς τις πλαγιές της. Η βόρεια κλιτύς της είχε τα αρχαιότερα ιερά: Διός, Απόλλωνος Υπακραίου, Αφροδίτης, Πανός. Τα σημαντικότερα σπήλαια ήταν εκεί. Η νότια κλιτύς διαμορφώθηκε μεταγενέστερα. Μέσα στο διονυσιακό ιερό γεννήθηκε το πρώτο θέατρο στον πλανήτη. Ξεκινάει το Θέατρο ως ιδέα, όπως το ξέρουμε σήμερα. Σε αυτή του τη μορφή.

Πάμε τώρα σε εσάς. Πώς τοποθετείστε σε αυτό τον χώρο; Ποια η αποστολή σας;

Εγώ ασχολούμαι με τα αρχαιολογικά έργα και τις μελέτες, αναστηλωτικά και τεχνικά, που αφορούν τα μνημεία του χώρου, την επικράτεια της Εφορείας Αρχαιοτήτων της πόλης των Αθηνών. Είμαι προϊστάμενος του Τμήματος Αρχαιολογικών Εργων και Μελετών για την ακρίβεια.

Με την αρχαιολογία ποια είναι η σχέση σας;

Ασχολούμαι πολλά χρόνια με τις αναστηλώσεις μνημείων.

Ποιο είναι τώρα το μεγάλο τρέχον έργο;

Ο ναός του Ολυμπίου Διός.

Περνάμε από όλα αυτά μνημεία, είναι οργανικά κομμάτια της καθημερινότητάς μας, σε βαθμό που να μας είναι και να παραμένουν άγνωστα!

Είναι ένας απ’ τους μεγαλύτερους ναούς της αρχαιότητας σε μέγεθος. Ο κίονάς του έχει ύψος 17 μέτρα. Μεγάλο μνημείο σε κλίμακα. Είναι ανολοκλήρωτο. Ο τελευταίος που κατάφερε να αρθρώσει με τεράστιους όγκους μαρμάρων αυτό το οικοδόμημα ήταν ο Αδριανός.

Ο οποίος;

Ο Αδριανός είχε μια σειρά από οράματα: να φτιάξει μεγάλα ιερά του Δία σε όλη την περιοχή της Νοτιοανατολικής Μεσογείου. Εκανε ιερό του Δία στο Μπάλμπεκ (στον Λίβανο) και στην Ιερουσαλήμ. Η δική μου καριέρα στη μελέτη και αποκατάσταση μνημείων ξεκίνησε από βυζαντινό ναό της Μάνης, τον Αγιο Νικόλαο της Οχιάς του 10ου αιώνα, όπου έκανα αναστήλωση, η πρώτη μου μελέτη. Μετά, πήγα στον Ναό της Αναστάσεως, βοηθός του καθηγητή και δασκάλου μου Γεωργίου Λάββα.

Αυτό πώς πρόκυψε;

Εγώ είχα τάσεις φυγής, δεν με χωρούσε ο τόπος. Γύρισα στην Αθήνα από τη Θεσσαλονίκη όπου σπούδαζα και ήθελα να ανοίξω τα φτερά μου. Και ο Λάββας μού πρότεινε να πάω στην Ιερουσαλήμ. Ο Λάββας είχε κάνει αποτύπωση και αποκατάσταση του Γολγοθά. Και έτσι βρέθηκα εγώ εκεί. Ξεκίνησα μελέτη για τον Ναό της Αναστάσεως με ένα μεγάλο πρόγραμμα. Για να καταλάβεις τις αρχιτεκτονικές προθέσεις του Αδριανού στην Αθήνα, πρέπει να έχεις επισκεφθεί τον Ναό της Αφροδίτης στη Ρώμη, το Μπάλμπεκ και στην Ιερουσαλήμ του Διός Καπιτωλίνου, τρία βασικά μνημεία.

Τι κρατάτε απ’ τον δάσκαλό σας Γεώργιο Λάββα;

Ο Λάββας μού δίδαξε βασικά την ηθική. Πώς πρέπει να διαχειριζόμαστε την επιστήμη. Δεν είναι εύκολο. Μιλάμε για φορτισμένους ιστορικούς χώρους. Για να καταλάβω τι σημαίνει ο Ναός της Αναστάσεως, χρειάστηκα χρόνο. Με ενδιέφερε πάντα η πιστή απεικόνιση της ιδέας του κάθε αρχιτεκτονήματος. Οταν το 1998 πήγα στο Ναυτικό, έκανα τη διατριβή μου στο ΕΚΠΑ και εκείνη αφορούσε την αρχιτεκτονική σκέψη μέσω θεωρητικών κειμένων αρχιτεκτόνων, από εφημερίδες της εποχής. Μέσα σε αυτή τη ζύμωση υπήρχε η συζήτηση για τα μνημεία της Αθήνας. Εκείνη την εποχή είχα να επιλέξω ή πανεπιστήμιο ή κάτι πιο πρακτικό. Ηταν τύχη που βρέθηκα στη νότια κλιτύ της Ακρόπολης και δούλεψα στα μνημεία της από το 2001 μέχρι το 2015 – και στη βόρεια βέβαια. Από το Ασκληπιείο ξεκίνησα. Μετά στη Στοά Ευμένους. Ηρώδειο. Και την Κλεψύδρα. Ενας πολύ σημαντικός τόπος, αφού εκεί απέληγε η Παναθηναϊκή Οδός. Στην αυλή της Κλεψύδρας συναντιέται η Παναθηναϊκή Οδός με τον Ιερό Περίπατο της Ακρόπολης που εσχάτως έχει ανασυσταθεί σε μεγάλο τμήμα του πια. Το 2011 ήξερα πως εδώ ήταν η Πέπη Λαζαρίδου, αναπληρώτρια διευθύντρια της Εφορείας Ακροπόλεως τότε, και κόρη του διάσημου ανασκαφέα της Αμφίπολης, Λαζαρίδη. Και υπήρξε η πρόταση να πάω στην Αμφίπολη για να μελετήσω αρχικά το αρχαίο γυμνάσιο της Αμφίπολης.

Ετσι συναντιέστε με αυτή την ανασκαφή…

Σε αυτή τη διαδρομή βρέθηκα με την Κατερίνα Περιστέρη που μου ζήτησε να μελετήσουμε τον τύμβο Καστά. Που ανέσκαπτε ο Λαζαρίδης απ’ το 1962 μέχρι το ’78. Απ’ το 2004 είχε ξεκινήσει η Περιστέρη. Ο περίβολος μας οδήγησε στο ταφικό μνημείο. Το 2011 αποφασίζει η Περιστέρη πως θα πρέπει να αποκαλυφθεί ο περιμετρικός περίβολος. Και έτσι το 2012 ολόκληρο αφιερώθηκε σε αυτό. Το 2013, εφόσον είχαν βρεθεί κομμάτια από τον περίβολο, μαρμάρινα, καταλάβαμε πως το υλικό που έλειπε θα ήταν σε κάποιο σημείο στην περιοχή σε επανάχρηση. Χιλιάδες αρχιτεκτονικά μέλη η εταιρεία ΟΥΛΕΝ τα χρησιμοποίησε για την κατασκευή του Φράγματος της λίμνης Κερκίνης.

Τι νέο έχουμε στην Αμφίπολη το 2014;

Το 2013 βρέθηκε ένας εξαιρετικός μαρμάρινος περίβολος διαμέτρου 159 μέτρων που δεν είχε ανάλογό του. Ολοι ως τότε οι περίβολοι είχαν θύρα. Τεράστια ποσότητα μαρμάρου από Θάσο. Καλή δουλειά. Μοναδικός. Προφανώς αυτός που τον έκανε ήθελε να πλαισιώσει κάτι σημαντικό που δεν ήταν το ταφικό μνημείο. Ηταν το σήμα της κορυφής. Καταλάβαμε πως ο περιφερικός τοίχος αναφερόταν στην κορυφή του τύμβου. Ενα σήμα. Αυτό που ο Λαζαρίδης που έσκαψε απ’ την αρχή ήταν ένα τετράπλευρο, έσκαψε και βρήκε διαβαθμισμένο χώμα. Αυτό το οικοδόμημα όμως δεν ήταν ιστάμενο στην επιφάνεια του εδάφους, αλλά ήταν ένα θεμέλιο, ένα πέδιλο όπου εδράζεται μια υπερκείμενη κατασκευή μεγάλης κλίμακας. Στην οποία θα υπήρχε εκτεταμένη χρήση μαρμάρου. Αυτό που ξύπνησε το ενδιαφέρον όλων το 1954-60 ήταν πως υπήρχαν τόνοι λατύπης μαρμάρου μέσα στο χώμα. Κάτι υπήρχε εκεί, θεώρησαν πως υπήρξε τάφος εκεί. Η σταδιακή αποκάλυψη του περιβόλου οδήγησε στην ανακάλυψη του ταφικού μνημείου το 2014.

Για το οποίο ακούστηκε μέχρι και το όνομα του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Αυτό είναι το λάθος όλων εμάς που αγωνιζόμαστε να διευκρινίσουμε γόνιμα στοιχεία για να καταλάβουμε κάτι άγνωστο. Οι περισσότεροι προσπάθησαν να συγκρίνουν το μνημείο αυτό με έναν μακεδονικό τάφο. Το συγκεκριμένο μνημείο είναι μαρμάρινο. Εχει εξαιρετικής ποιότητας γλυπτά. Και έχει περισσότερους χώρους από έναν κλασικό μακεδονικό τάφο. Εχει ψηφιδωτά δάπεδα, όπως μια αναπαράσταση της Αρπαγής της Περσεφόνης. Εχει γλυπτά, που δεν είναι διακοσμητικά αλλά ενταγμένα στη χρήση του χώρου. Ο χώρος λειτούργησε για αιώνα,ίσως και παραπάνω, πριν καταχωθεί, ως χώρος διακριτός και όχι σφραγισμένος. Τεχνητός τύμβος που έχει στην κορυφή του ένα μεγάλο σήμα. Ο τύμβος όμως ανήκει σε ένα ευρύτερο σύνολο. Το καλοκαίρι του 2013 βρήκαμε 80 μέτρα περιβόλου στη αρχική του φάση, και όταν βρέθηκε το ταφικό μνημείο, όλοι, μα όλοι ξέχασαν το σύνολο όπου ανήκει το ταφικό μνημείο και απομόνωσαν τον εσωτερικό χώρο που είναι σημαντικός τελετουργικός χώρος – έχει Καρυάτιδες, Σφίγγες, ψηφιδωτά προφανώς.

Τώρα;

Γίνεται ένα πρόγραμμα χωματουργικής διαμόρφωσης, αφαιρούνται τα περιμετρικά μπάζα της ανασκαφής του ’60, ’70 και 2000 για να βρούμε την αρχική μορφή, και με το ίδιο υλικό να συμπληρωθεί αυτό που αφαιρέθηκε απ’ την κορυφή αφήνοντας κενό στο σημείο όπου βρέθηκαν οι τάφοι της Εποχής του Σιδήρου. Είμαι υπεύθυνος στο έργο, επιβλέπων της Αμφίπολης. Να προσθέσω μόνο κάτι σχετικά άγνωστο: πως το γεωτεχνικό έργο του τύμβου, το χωμάτινο υλικό του, έχει ίδια αξία με το κτιριολογικό. Συνήθως αφαιρείς όλο το χώμα σε τέτοια έργα για να αποκαλυφθούν τα ταφικά μνημεία. Εμείς αποφασίσαμε πως το υλικό των ανασκαφών πρέπει με ευλάβεια να το μαζέψουμε και να το ξαναβάλουμε πάλι σε μια αρχική κατάσταση στο κεντρικό τμήμα. Τώρα ξεκίνησε και διαμόρφωση – επανεπίχωση της καμάρας του ταφικού μνημείου με τον αρχαίο τρόπο, δηλαδή χωρίς στέγαστρο.

Αναστήλωση σημαίνει και παρέμβαση;

Κανένας κίνδυνος δεν υπάρχει, αφού δεν προσθέτουμε κάτι μη αναστρέψιμο. Επίσης σημαίνεται με γεωυφάσματα και μεμβράνες που έχουμε αποθέσει, άρα με αυτό υποδηλώνεται η ύπαρξη της φάσης. Ο τύμβος από μακριά είναι μια αδιάγνωστη μάζα χώματος. Δεν μπορείς να καταλάβεις τι ήταν στην αρχαιότητα. Αγωνιζόμαστε να αποδώσουμε μια μορφή αναγνώσιμη. Ξεχάσαμε την ένταξη του ταφικού μνημείου σε ένα ευρύτερο σύνολο. Ως σύνολο δεν υπάρχει αντίστοιχο πουθενά! Το να δανειζόμαστε θεωρήσεις που αφορούν μνημεία που δεν έχουν τα ίδια χαρακτηριστικά είναι λάθος. Εχει χρονολογηθεί με όρους Ιστορίας της Τεχνολογίας. Η αρχική οικοδόμηση του συνόλου αυτού συνδέεται απ’ το 320 π.Χ. και πέρα. Η μαρμάρινη θύρα και ο αποκλεισμός του τελευταίου θαλάμου δεν μπορεί να υπερβαίνει τη μακεδονική περίοδο – δηλαδή δεν μπορεί να πηγαίνει στα τέλη του 3ου αιώνα. Το μνημείο έχει μια σειρά από φάσεις κατασκευής. Καταχώνεται και σφραγίζεται κάπου μετά τη Μάχη της Πύδνας. Είναι στρατιωτικού χαρακτήρα ο χώρος όπου έχει ενταχθεί το μνημειακό σύνολο. Οταν έγινε η ταφή του τελευταίου νεκρού δημιουργήθηκε ένα έτερο ζήτημα: γιατί να γίνει η ταφή ετεροχρονισμένα; Γιατί το μνημείο να αλλάξει τη χρήση του; Αυτό θα μας ταλανίζει για χρόνια. Η συζήτηση για τα μνημεία δεν σταματά ποτέ. Απομένει η τεκμηρίωση και το κάλλος.

Τα μνημεία τελειώνουν ή συνεχώς ανακαλύπτουμε πράγματα για αυτά;

Το μνημείο γέννησε νέους προβληματισμούς. Μπορεί να απαντηθούν, μπορεί και όχι. Είναι χώρος που σε μεγάλο ποσοστό διατηρείται άθικτος. Σημαντικό για τη γνώση του αρχαίου κόσμου. Για να δοθούν απαντήσεις για τους νεκρούς μέσα και τις δευτερογενείς ταφές θα περάσουν χρόνια. Η μελέτη ενός μνημείου επίσης δεν μπορεί να ακολουθήσει τους ρυθμούς της επικαιρότητας. Η δημοσιότητα είναι πολλές φορές μακριά από την έρευνα ή τη βίωση ενός μνημείου.