Το ταξίδι στον αρχαίο κόσμο

Σύμφωνα με τον Πλίνιο τον Νεότερο (61-113 μ.Χ.), κάνουμε ταξίδια και διασχίζουμε τις θάλασσες, παρά τους κινδύνους, αναζητώντας αυτά που απαξιούμε να κοιτάξουμε όταν είναι μπροστά στα μάτια μας (2.17 και 5.6). Το ίδιο ακριβώς ισχύει και σήμερα, οι κάτοικοι του δυτικού κόσμου, μέσης γενικώς ηλικίας, συμπεριλαμβανομένων φυσικά των Νεοελλήνων, ταξιδεύουν σε εξωτικές κατά κανόνα χώρες, αγνοώντας ή αρνούμενοι να κοιτάξουν όσα αξιοθαύμαστα βρίσκονται δίπλα στον τόπο κατοικίας τους. Και ο αρχαίος περιηγητής λαχταρούσε, κατά κανόνα, καθετί εξωτικό και μακρινό και πήγαινε να το βρει στην αρχαία Ελλάδα, τη Μικρά Ασία και την Αίγυπτο. Είναι οπωσδήποτε γεγονός ότι τα ταξίδια εξερευνούν τον νου και την καρδιά, δίνουν τροφή στο μυαλό και εξάπτουν τη φαντασία. Ολα περιλαμβάνουν γενικώς ιερούς χώρους, εστίες καλλιτεχνικής μεγαλοσύνης, εντυπωσιακά ερείπια αρχαίων πολιτισμών, φυσικούς «παραδείσους» με ονειρεμένες παραλίες. Το προσκύνημα στους Αγίους Τόπους ήταν αναγκαιότητα για τον πιστό του δυτικού κόσμου από τον τέταρτο κιόλας αιώνα μετά Χριστόν. Ενα «επικό» ταξίδι από την Ευρώπη στην καρδιά της Ασίας, για παράδειγμα, ιχνηλατεί την κατάκτηση του τότε γνωστού κόσμου από τον Μέγα Αλέξανδρο. Οσοι πιστεύουν πως τα σημαντικότερα ταξίδια δεν έχουν να κάνουν μόνο με τον χώρο αλλά και με τον χρόνο και το πνεύμα επισκέπτονται τόπους που κατακλύζονται από αρχαίες μνήμες. Η Αθήνα περιλαμβανόταν οπωσδήποτε στα φημισμένα αξιοθέατα του αρχαίου κόσμου, όπως οι Δελφοί, το μαντείο του Τροφώνιου στη Λιβαδειά, ο Εύριπος, η Αυλίδα, η Κόρινθος, η Σικυώνα, το Αργος, η Επίδαυρος, η Σπάρτη και βέβαια η Ολυμπία με τον περίφημο Δία του Φειδία που δέσποζε στον κατάλογο με τα επτά θαύματα του κόσμου, τον οποίο είχε συντάξει τον 3ο αι. π.Χ. κάποιος Αλεξανδρινός. Στο «παραδοσιακό» και παγιωμένο αυτό πλαίσιο επίσκεψης σημαντικών μνημείων του πολιτισμού, της λατρείας και της φύσης εντάσσονται και τα ενδιαφέροντα του περιηγητή Παυσανία. Η διάκριση Ιστορίας και Μυθολογίας δεν είναι τόσο ευκρινής, «σκοπός της μυθολογίας είναι να εγγυάται ότι το μέλλον θα μείνει πιστό στο παρόν και στο παρελθόν. Ενα ταξίδι εγγράφεται ταυτόχρονα μέσα στον χώρο, μέσα στον χρόνο και μέσα στην κοινωνική ιεραρχία» (Levi Strausse, 1973).

Τη διάρκεια της συναρπαστικής περιπέτειας του ταξιδιού με του Ιάσονα το πλοίο, την «Αργώ», προς το «χρυσόμαλλον δέρας» επιθυμώ να ζήσω ή μες στο πλοίο του Οδυσσέα, ως ερέτης έστω, τους κινδύνους να βιώσω και τις θαυμαστές του «συναντήσεις». Ν’ ακούσω το τραγούδι των Σειρήνων δεμένος στο κατάρτι θέλω, να νιώσω την καυτή της Σκύλλας και της Χάρυβδης ανάσα, να κατεβώ στον Αδη να συναντήσω τη μητέρα μου και να ρωτήσω γιατί με άφησε τόσο νωρίς μωρό κι έφυγε βιαστικά για Κάτω, να δω επιτέλους τους ανθρωποφάγους Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες, να πιω κι εγώ το μώλυ, το δραστικό αντίδοτο στης Κίρκης τη μαγεία, να μ’ αγαπήσει λίγο και η τρυφερή η Ναυσικά, να μείνω για ξεκούραση στου Αλκίνοου την αυλή με υπηρέτες μου τα ολόχρυσα ρομπότ του, να βοηθήσω και στην τύφλωση του γίγαντα Πολύφημου, να συναντήσω οπωσδήποτε την Καλυψώ μες στη σπηλιά της Ωγυγίας. Αυτά επιθυμώ να ζήσω στο ταξίδι μου κι όχι στο τέρμα του να φτάσω βιαστικά, κι ας νοσταλγώ στης Πηνελόπης τη ζεστή «ευνή» το βράδυ να βρεθώ και στην αγαπημένη μου Ιθάκη τελικά να αράξω.

«Η ζωή είναι πόλεμος και ταξίδι, εισήλθες στο πέλαγος της ζωής, έκανες το ταξίδι και επανήλθες στη στεριά, αποβιβάσου λοιπόν» (Μάρκος Αυρήλιος).

«Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη / να εύχεσαι να ‘ναι μακρύς ο δρόμος, / γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις» (Κ. Καβάφης).

Η διαδικασία της αποκάλυψης των υλικών καταλοίπων και η διαδικασία της αποκατάστασης της μορφής των μνημείων είναι αναπόσπαστο μέρος σημαντικό του τελικού αποτελέσματος, όπως το μακρύ ωκεάνιο φανταστικό ταξίδι είναι το συναρπαστικότερο τμήμα του τελικού προορισμού, της αποβίβασης στην ήρεμη Ιθάκη σου. Η αισθητική όχι του τελικού προϊόντος ή προορισμού αλλά της διαδικασίας του ταξιδιού προς αυτόν με γοητεύει. Οι θεατές και το ακροατήριο συγκροτούν την «αγορά» όπου σχολιάζεται, συζητείται αενάως το μήνυμα που εκπέμπει το έργο, το τελικό δημιούργημα.

Η συναρπαστική ανακάλυψη του λεγόμενου «σωματιδίου του Θεού» που αναμένεται να αποδειχθεί ως η «πέμπτη θεμελιώδης δύναμη της φύσης», ανώτερη από τη βαρυτική, πιθανώς και από την ηλεκτρομαγνητική, αναμένεται να δώσει απαντήσεις σε ουσιώδη ερωτήματα, όπως α) τι υπήρχε πριν από το Big Bang, β) τι βρίσκεται στην άλλη πλευρά της περίφημης «μαύρης τρύπας» και, αυτό που κυρίως με ενδιαφέρει, γ) αν θα γίνει πραγματικότητα το «ταξίδι στον χρόνο».

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας