Υποχρεωτική εμπέδωση

Η πανδημία ξαναφουντώνει – κι ας ήταν το τέταρτο κύμα, ιδίως σε αυτή την ένταση, εκτός προγράμματος. Μαζί επιστρέφει ο φόβος των πολιτών – και όσων ξαναθυμήθηκαν τον εμβολιασμό και εκείνων που βρήκαν την ευκαιρία να εντείνουν το αντιεμβολιαστικό τους αντάρτικο – αλλά και ο φόβος της Πολιτείας, που βλέπει τον δρόμο της (κοινωνικής) «κανονικότητας» και της (οικονομικής) ανάκαμψης να πέφτουν σε τείχος. Ετσι, αναπότρεπτα αλλά και με μια αίσθηση ματαιότητας, επανέρχεται, ως εργαλείο και ως σημείο αντιδικίας – στην πραγματικότητα: σκιαμαχίας -, το ζήτημα της λεγόμενης «υποχρεωτικότητας».

Περί αυτής πολλά έχουν λεχθεί στις δύο προηγούμενες φάσεις εμφάνισής της στο προσκήνιο: όταν συζητιόταν θεωρητικά η νομιμότητα του μέτρου, πριν εφαρμοστεί, και σε σχέση με τα αποτελέσματα της πράξης και τις αποφάνσεις της Δικαιοσύνης, αφότου βρήκε εφαρμογή (στην Ελλάδα, από την 1η Σεπτεμβρίου). Σήμερα, στην τρίτη φάση, που αφορά κυρίως τα περιθώρια εξάπλωσής της, τρία νομίζω είναι τα σημεία που αξίζει, περισσότερο εν είδει σύνοψης, να προβληθούν.

Το πρώτο έχει να κάνει με την ίδια την έννοια της «υποχρεωτικότητας», η οποία ουδόλως σχετίζεται με υποχρεωτικό εμβολιασμό οποιουδήποτε δεν τον θέλει: σε κανέναν δεν μπήγει το κράτος τη σύριγγα με το ζόρι. Αυτό που έχει ως συνέπεια, στον νομικό και στον πραγματικό κόσμο, η «υποχρεωτικότητα» είναι αφενός να διαχωρίζει ως προς τις προϋποθέσεις πρόσβασης σε ορισμένα αγαθά (π.χ. διασκέδαση, μετακινήσεις) τους εμβολιασμένους πολίτες από τους μη εμβολιασμένους και αφετέρου να στερεί τη δυνατότητα άσκησης ορισμένων δραστηριοτήτων σε επαγγελματικές κατηγορίες (μέχρι στιγμής: τους υγειονομικούς) για τα μέλη των οποίων η Πολιτεία έχει επίσημα αποφασίσει ότι οφείλουν να εμβολιαστούν. Ετσι λειτούργησε ως τώρα η «υποχρεωτικότητα» στην Ελλάδα και σε πολλές άλλες χώρες και με τους ίδιους μόνο όρους μπορεί ενδεχομένως να επεκταθεί.

Το δεύτερο σημείο είναι πιο νομικό, αλλά αφορά άμεσα τους πολίτες, γιατί δημιουργεί ασφάλεια δικαίου και εύρυθμης λειτουργίας της δημοκρατίας: μέχρι σήμερα, στην Ελλάδα αλλά και όπου αλλού έχει κριθεί η έτσι νοούμενη «υποχρεωτικότητα», δεν έχει υπάρξει ούτε μία δικαστική απόφαση που να την έχει θεωρήσει παράνομη, εφόσον πληρούνται τρεις προϋποθέσεις. Πρώτον, να στηρίζεται σε νόμο που έχει ψηφιστεί λόγω υγειονομικής ανάγκης. Δεύτερον, η διαπίστωση της ανάγκης, και εκ της πανδημίας αλλά και της ίδιας της «υποχρεωτικότητας» ως μέτρου, να θεμελιώνεται στα πορίσματα της επιστήμης και στις αποφάσεις επιτροπών αποτελούμενων από ειδικούς. Και τρίτον, να γίνεται σε κάθε περίπτωση σεβαστή, και πάντως να ελέγχεται δικαστικά, η αναλογικότητα, δηλαδή το είδος των συνεπειών που επέρχονται από την εφαρμογή του μέτρου. Τόσο το ελληνικό Συμβούλιο της Επικρατείας όσο και το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ενωσης, αλλά και το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ, έχουν κρίνει, με σειρά αποφάσεων, ότι στα μέτρα που έχουν μέχρι σήμερα τεθεί σε εφαρμογή πληρούνται και οι τρεις παραπάνω προϋποθέσεις νομιμότητας.

Το τρίτο στοιχείο είναι το πιο σημαντικό αλλά και το πιο δύσκολο: ό,τι και να λέει ο νομοθέτης και ο δικαστής, στην «υποχρεωτικότητα» αναγκάζονται να καταλήξουν οι κυβερνήσεις όταν η πειθώς σχετικά με τα – αποδεδειγμένα πλέον – ευεργετικά αποτελέσματα του εμβολιασμού, αλλά και η κοινωνική συνείδηση του κάθε πολίτη χωριστά, δεν οδηγούν στο επιθυμητό συλλογικό αποτέλεσμα και, αντίθετα, δημιουργούν έναν εν τοις πράγμασι διαχωρισμό μεταξύ κατηγοριών πολιτών, καθώς και έναν αυξημένο κίνδυνο για όλους. Εάν αυτό, έστω τώρα, εμπεδωθεί, η «υποχρεωτικότητα» θα γίνει συνείδηση και συναίνεση και δεν θα είναι για κανέναν βάρος ή μπαμπούλας.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος