Εξάλλου, καταρχάς και μέσω

Για να κλείσω (προσωρινά έστω) τον κύκλο με τα επιρρήματα, νομίζω πως επιβάλλεται να αναφερθώ και σε ένα άλλο πρόβλημα (;), το οποίο δεν αφορά την κατάληξή τους, αλλά το πώς ακριβώς γράφονται ορισμένα από αυτά: με μία ή δύο λέξεις.

Μιλάμε βέβαια για επιρρήματα όπως εφάπαξ, εξαρχής, εξάλλου, επιπλέον, εξίσου, κατεξοχήν, καταρχάς, καταρχήν, προπάντων κ.ά. Καθώς τα περισσότερα από αυτά γράφονταν κάποτε με δύο λέξεις (εφ’ άπαξ, κατ’ εξοχήν, κατ’ αρχάς κ.λπ.), κάποιοι παλαιότεροι απορούν ή και δυσφορούν βλέποντάς τα γραμμένα με μία λέξη. Ας μη δραματοποιούμε όμως τα πράγματα. Τελικά, είναι απλώς θέμα εξέλιξης της γλώσσας και κατ’ επέκταση συνήθειας και εξοικείωσης.

Κατά τα άλλα, είπαμε: μακριά από ακαμψίες και δογματισμούς, δεν είναι όλα τυφλοσούρτης στη γλώσσα. Ακόμα κι εγώ, που προφανώς είμαι καταρχήν υπέρ της «εκσυγχρονισμένης» μονολεκτικής γραφής, αποφεύγω τύπους όπως εντωμεταξύ, κατανάγκην, εξολοκλήρου, προτιμώντας τα παραδοσιακότερα εντω μεταξύ, κατ’ ανάγκην, εξ ολοκλήρου.

Μια επιπλέον παρατήρηση: κάποια από αυτά τα επιρρήματα τα βλέπω γραμμένα όχι μόνο με δύο λέξεις (μέχρις εδώ, είπαμε: ου προς θάνατον), αλλά και με κραυγαλέα εσφαλμένο, και επομένως μη διαπραγματεύσιμο, τρόπο. Ναι μεν γράφαμε κάποτε εφ’ άπαξ ή γράφουμε και σήμερα κατ’ εξοχήν (έτσι, με απόστροφο, λόγω της έκθλιψης), όμως τα εξ’ αρχής, εξ’ ίσου, εξ’ άλλου κ.λπ. που συναντάω μερικές φορές είναι απολύτως αδικαιολόγητα, αφού εδώ η πρόθεση είναι εξ (εξΑθηνών, τα εξ αμάξης), και επομένως δεν υπάρχει έκθλιψη ώστε να απαιτείται απόστροφος.

Τέλος, ξεφεύγοντας και λίγο από τον θαυμαστό κόσμο των επιρρημάτων, δυο λόγια για το παραδοσιακό μέσω, που σχεδόν τείνει να αντικατασταθεί από το κακόηχο μέσα από, με αποτέλεσμα να έχουμε διατυπώσεις του τύπου «γνωρίστηκαν μέσα απ’ τη γυναίκα του» (θου, Κύριε…) ή «διαδόθηκε μέσα απ’ το περιοδικό μας». Το μέσω δεν είναι καθαρευουσιανισμός, αλλά απολύτως νόμιμο και ενίοτε αναγκαίο στη νεοελληνική κοινή. «Γνωρίστηκαν μέσω της γυναίκας του», λοιπόν, «διαδόθηκε μέσω του περιοδικού μας» κ.ο.κ.

Κακόν πράγμα η γενική, με την οποία συντάσσεται το μέσω, κι εγώ κατεξοχήν/κατ’ εξοχήν πολέμιός της. Τι να κάνουμε, όμως; Υπάρχουν και περιπτώσεις που είναι απαραίτητη. Αλλωστε, γιατί να μας ενοχλεί ή να μας ξενίζει το μέσω στις φράσεις που προανέφερα, όταν με απόλυτη άνεση λέμε και γράφουμε «Θα πάω στη Νέα Υόρκη μέσω Φρανκφούρτης» ή «Το πρόγραμμα μεταδίδεται μέσω δορυφόρου». Μη σας ξεγελάει/παρασύρει η ηχητική συγγένεια. Το μέσα από δεν υποκαθιστά το μέσω.

Επιδόρπιο

Τον Ιούλιο του 1941, μετά την επίθεση του Χίτλερ κατά της Σοβιετικής Ενωσης, ο Τζορτζ Οργουελ έγραψε: «Δυστυχώς, στο πλευρό μας θα πολεμάει πλέον και ένας απεχθής δολοφόνος».