Πίσω από την κουίντα της Ιστορίας

Αφορμή για το άρθρο στάθηκαν τα επετειακά δημοσιεύματα για την ανακάλυψη του τάφου του Φίλιππου Β’ στη Βεργίνα το 1977 από τον αείμνηστο Μανόλη Ανδρόνικο.

Πώς όμως φτάσαμε σε εκείνη την αρχαιολογική αποκάλυψη τη συγκεκριμένη χρονιά; Ισως λίγοι γνωρίζουν τη φορά των πραγμάτων χάρη στην πολιτική πολυμερούς διπλωματίας που άσκησε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής στον χώρο των Βαλκανίων μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας στη χώρα μας. Η άσκηση της νέας πολιτικής Καραμανλή στα κομμουνιστικά Βαλκάνια ξεκίνησε την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1975 με επισκέψεις του σε Βουκουρέστι, Βελιγράδι και τον Ιούλιο της ίδιας χρονιάς στη Σόφια. Ηταν η πρώτη επίσκεψη έλληνα πρωθυπουργού στη Βουλγαρία, και μάλιστα Μακεδόνα, γιο μακεδονομάχου, που σε μικρή ηλικία είχε φάει ξύλο από Βούλγαρους στη διάρκεια κατοχής της Μακεδονίας, όπως εξομολογήθηκε σε εκείνη του την επίσκεψη στον Ζίβκοφ, θέλοντας να υποδηλώσει το μέγεθος της υπέρβασης που επιχειρούσε στο όνομα της ειρήνης στα Βαλκάνια.

Πού κλώτσησε, όμως, η υπέρβαση εκείνη; Οταν μιλώντας για Μακεδόνες και Μέγα Αλέξανδρο, ο Ζίβκοφ, αφελώς τάχα, τον ρώτησε σε ποιον Φίλιππο αναφερόταν. Στον μακεδόνα βασιλιά, πατέρα του Μεγάλου Αλέξανδρου, απάντησε ο Καραμανλής, για να πάρει την ανταπάντηση του συνομιλητή του «δεν το ήξερα…». Αυτό ήταν! Οπως συνήθιζε να είναι άμεσος και ταχύς, γύρισε το βλέμμα του στην αίθουσα να βρει τον Βαγγέλη Μπίστικα, Γραφείο Τύπου τότε της Ελληνικής Προεδρίας. Η εντολή άμεση: «Πάρε τον Μπαστιά και πες του να ετοιμάσει τόμο για τον Φίλιππο». Ο Κωστής Μπαστιάς τότε, παράλληλα με τη δημοσιογραφία και το θέατρο, είχε αναλάβει το μεγάλο έργο της Εκδοτικής Αθηνών για την Ιστορία του Ελληνικού Εθνους. Επειδή, όμως, χρειαζόταν χρόνος – απόδειξη πως η δωδεκάτομη έκδοση δημοσιεύτηκε το 1980 -, έδωσε και εντολή στον τότε υπουργό Πολιτισμού Δημήτριο Νιάνια να χρηματοδοτήσει με ένα γερό κονδύλι τις ανασκαφές του Ανδρόνικου στις αρχαίες Αιγές.

Στην πραγματικότητα, ο Ανδρόνικος, φοιτητής του καθηγητή του στο ΑΠΘ Κωνσταντίνου Ρωμαίου, έσκαβε από το 1952 εκεί, δευτεροετής ακόμα, και άκουγε τον καθηγητή του που έλεγε ότι κάτι σπουδαίο έκρυβε η θέση, αλλά δυστυχώς δεν υπήρχαν χρήματα για να συνεχίσει τις ανασκαφές, που με άνωθεν επιθυμία Καραμανλή ξεκίνησαν ξανά για να φέρουν στο φως μέσα από τα σπλάγχνα της μακεδονικής γης τον τάφο του Φίλιππου εκείνο το μαγικό, ομιχλώδες πρωινό της 8ης Νοεμβρίου.

Τον τάφο, καλυμμένο με ειδική κατασκευή για να μην επέλθουν καταστροφές από την αιφνίδια εισβολή του φωτός, επισκέφθηκα τον Ιούνιο του 1981 στη διάρκεια ανασκαφών μου με τη Βρετανική Αρχαιολογική Σχολή μερικά χιλιόμετρα παραπάνω, στην Ασσηρο. Από εκείνη την επίσκεψη θα σας μεταφέρω μερικά από όσα μου αφηγήθηκε ο μέγας εκείνος αρχαιολόγος και σπουδαίος άνθρωπος που γνώριζε να σιγεί ακόμα και όταν ήταν βέβαιος για την αποκάλυψη της σκαπάνης του, σε αντίθεση με άλλους ομολόγους του, όπως έγινε με τη βιαστική ανακοίνωση πριν από πολλά χρόνια περί ανθρωποθυσίας στην Κρήτη.

Το πρώτο πράγμα που του έκανε τρομερή εντύπωση ήταν το οστό από το κακοφορμισμένο γόνατο του Φίλιππου, μετά το τραύμα που υπέστη από τη δολοφονική ενέδρα την οποία οργάνωσε η Ολυμπιάδα όταν έφτασαν στα αφτιά της φήμες ότι προόριζε για διάδοχό του όχι τον Αλέξανδρο, αλλά τον μικρό ακόμα τότε γιο τής ερωμένης του. «Προς στιγμή, σκέφτηκα ότι είχαμε ταφή αλόγου μαζί με τον κύρη του, ταφικό έθιμο της Μεσοποταμίας» είπε, αλλά ευτυχώς έκανα λάθος. Και συμπλήρωσε πως συμβούλευσε ως εξής τους άρρενες που πλαισίωναν την ανασκαφική του ομάδα με το χιούμορ που τον διέκρινε: «Λεβέντες, μην κάνετε κακό σε γυναίκα, αργά ή γρήγορα θα το πληρώσετε!». Το άλλο που έκανε ήταν να στείλει φωτογραφία των οστών του προσώπου στη Scotland Yard προκειμένου να αποκαταστήσει την εικόνα του νεκρού. «Ναι! Ηταν ο Φίλιππος, όπως τον γνωρίζαμε από γλυπτά της εποχής του», θυμάμαι πως η φωνή του παλλόταν από συγκίνηση.

Πόσο μαγικό είναι να γνωρίζεις την Ιστορία πίσω από την κουίντα…

Η Φωτεινή Τομαή είναι πρέσβης επί τιμή, ιστορικός και συγγραφέας