Θέμα πολιτισμού

Τα μάτια και τα αφτιά ολόκληρης της ανθρωπότητας είναι αυτές τις μέρες στραμμένα στη Γλασκώβη. Κι όχι άδικα, μιας και η κλιματική αλλαγή είναι, με διαφορά, το πρωταρχικό ζήτημα και συγχρόνως πρόβλημα, που έχει μπροστά του ο ανθρώπινος πολιτισμός, η δε Διεθνής Διάσκεψη υπό την αιγίδα του ΟΗΕ εμφανίζεται ως τελευταία ευκαιρία και πάντως σίγουρα ως σημείο καμπής.

Η λέξη κλειδί ειπώθηκε: πολιτισμός. Η κλιματική αλλαγή και η πιθανή καταστροφή αντιμετωπίζονται στον δημόσιο διάλογο από πολλές οπτικές -την περιβαλλοντική, την κοινωνική, την οικονομική, τη γεωπολιτική – αλλά μείζων, κατά τη γνώμη μου, είναι η πολιτισμική διάσταση – υπό διττή έννοια: με διανοητικούς όρους και σχετιζόμενη με τον ανθρώπινο πολιτισμό. Πολιτισμός είναι αυτό που δημιούργησε ο Ανθρωπος τα τελευταία 12.000 χρόνια – σταγόνα στον ωκεανό, αν αναλογιστεί κανείς ότι οι δεινόσαυροι έζησαν επί της γης για 150 εκατομμύρια χρόνια – και περιλαμβάνει και τη Φύση. Τη Φύση δίπλα αλλά ανεξαρτήτως του Ανθρώπου και όχι τη Φύση στην υπηρεσία, ή υπό τη ρύθμιση του Ανθρώπου, και, γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο, αντιστεκόμενη στον Ανθρωπο. Η κλιματική αλλαγή δεν είναι βέβαια η πρώτη μεγάλη «ρήξη παραδείγματος», ούτε η πρώτη μεγάλη παγκόσμια απειλή, αλλά είναι η πρώτη που προέρχεται σε τέτοιο βαθμό από ανθρώπινες επιλογές και ενέργειες – και μάλιστα των τελευταίων 150 χρόνων: Βιομηχανική Επανάσταση, πυρηνικά όπλα, Γενετική.

Νομίζω ότι μόνο με τη σκέψη ότι η Γη θα συνεχίσει να υπάρχει, ο ήλιος να βγαίνει, η βροχή να πέφτει, αλλά θα έχουν άλλο νόημα κι άλλη αίσθηση αν οι πόλεις έχουν γίνει αβίωτες, αν αναπνέουμε αέρια στην εξοχή, αν το καλοκαίρι δεν είναι «καλός καιρός» αλλά μια κόλαση μέσα από την οποία πρέπει κάπως να διαβούμε, αν η θάλασσα μας διώχνει αντί να μας τραβάει, αποκτά την πραγματική του αξία ο ούτως ή άλλως εξαιρετικά ανηφορικός δρόμος που έχει μπροστά της η ανθρωπότητα. Αλλιώς τα αμείλικτα γεγονότα μπορεί να γεννήσουν τον έναν από τους δυο καταστροφικούς πειρασμούς, την παραίτηση από την προσπάθεια – ο άλλος είναι η αίσθηση ότι κάθε προσπάθεια, όπως αυτή που γίνεται στη Γλακώβη, με τις ήδη σημαντικές αποφάσεις για τα δάση και για το μεθάνιο, είναι μάταιη, αν δεν οδηγεί σε άμεση και σφαιρική λύση.

Η ισορροπία δυνάμεων είναι συντριπτικά εις βάρος της παρούσας προσπάθειας. Στη θετική πλευρά της ζυγαριάς βρίσκονται τρεις διόλου ασήμαντες αλλά ημιτελείς κατακτήσεις: η σχεδόν πάγκοινη συνειδητοποίηση του προβλήματος και της ανάγκης δράσης, η συμφωνία για κοινές αποφάσεις στις οποίες λαμβάνουν μέρος όλες οι χώρες του πλανήτη και η εν εξελίξει μετατροπή της «πράσινης ανάπτυξης» σε παγκόσμια τάση, μέσα από την αποδοχή από τις αγορές, την υποβοήθηση από τις νέες τεχνολογίες και την υιοθέτηση από τις νέες γενιές. Στη σκοτεινή, όμως, πλευρά του φεγγαριού, βρίσκονται ασήκωτα αγκωνάρια: έχουμε αργήσει απελπιστικά (πρώτος για την κλιματική αλλαγή μίλησε ο Arrhenius στην αρχή του 20ου αιώνα), η μεταβολή είναι ανεπίστρεπτη (ο μόνος ρεαλιστικός στόχος είναι να λειάνουμε, όχι να αποφύγουμε την αύξηση των θερμοκρασιών, τη μείωση των δασών, το ξεχείλισμα των ωκεανών, το λιώσιμο των πάγων, την πύκνωση των «ακραίων» φαινομένων), ενώ τα ήδη συμφωνημένα μέτρα είναι εντελώς ανεπαρκή (με τον σημερινό ρυθμό, το 2030 οι ατμοσφαιρικοί ρύποι θα έχουν μειωθεί 7,5% αντί για 50% που είναι ο στόχος).

Μόνο η πολιτισμική θεώρηση μπορεί να καταστήσει, ήδη από τη Γλασκώβη, το 1,5%, και όχι το 2%, όριο αύξησης της θερμοκρασίας, να βάλει την Κίνα και τη Ρωσία στο παιχνίδι, να οδηγήσει σε συγκέντρωση του κολοσσιαίου ποσού που απαιτείται για να βοηθηθούν οι υπό ανάπτυξη χώρες, να αποκλείσει τις καθυστερήσεις. Κυρίως, μόνη αυτή μπορεί να καταστήσει το τιτάνιο έργο αυτονόητο, μέσα από ένα άλλο μίγμα πολιτικής, διαφορετικές χρήσεις της τεχνολογίας και – να ο πολιτισμός – αλλαγή νοοτροπίας: η σωτηρία δεν περνά από την ολοένα μεγαλύτερη «ανάπτυξη», αλλά από την ολοένα και πιο οξυμμένη συνείδηση του ποιοι είμαστε και πού πάμε.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος