Η ΕΕ και οι επιθέσεις στο «κράτος δικαίου» στην Πολωνία

Οι διαστάσεις που έχει λάβει πλέον η πολιτική διένεξη μεταξύ Πολωνίας και ΕΕ σχετικά με την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης στη χώρα αποτελούν σοβαρή υπενθύμιση του πόσο λεπτή είναι η γραμμή μεταξύ φιλελεύθερης και ανελεύθερης δημοκρατίας, κράτους δικαίου και υπονόμευσης της διάκρισης των εξουσιών. Αν βάλουμε στο ίδιο κάδρο και τις πρόσφατες εξαγγελίες στη Μεγάλη Βρετανία από τον υπουργό Δικαιοσύνης Ντόμινικ Ράαμπ, με βάση τις οποίες η κυβέρνηση προωθεί νομοθετικές αλλαγές που ενδεχομένως θα επιτρέψουν στα βρετανικά δικαστήρια να μην ευθυγραμμίζονται με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στο μέλλον, τότε θα αντιληφθούμε ακόμη πιο γρήγορα το πόσο ευάλωτες παραμένουν θεμελιώδεις αρχές της φιλελεύθερης δημοκρατίας, ακόμη και στον ευρωπαϊκό γεωπολιτικό χώρο.

Τα φαινόμενα αυτά μπορεί να εκδηλώνονται με διαφορετική ένταση στην Πολωνία και τη Μεγάλη Βρετανία, έχουν ωστόσο κοινή συνισταμένη την τάση της εκτελεστικής εξουσίας να απαγκιστρωθεί από τον έλεγχο που εγγενώς θα πρέπει να της ασκείται στο πλαίσιο της διάκρισης των εξουσιών, αυτής της εκ των ων ουκ άνευ συνθήκης για την εύρυθμη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Πρόκειται μάλιστα για μια τάση την οποία η εκτελεστική εξουσία συχνά καταφέρνει να παρουσιάσει στους πολίτες, τεχνηέντως, ως μορφή αντίστασης· αντίσταση στους ευρωπαίους φεντεραλιστές, στους θεσμούς ή στο Δικαστήριο της ΕΕ (ΔΕΕ) ή ακόμη και στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), που απειλούν – έτσι διατείνονται οι λαϊκιστές – να αλλοτριώσουν την εθνική κυριαρχία. Αυτό ήταν το βασικό σύνθημα που αποτέλεσε κινητήριο δύναμη του Brexit – take back control – και το οποίο επεκτείνεται πλέον και στο ΕΔΔΑ. Την ίδια λογική υιοθετεί η κυβέρνηση τώρα στην Πολωνία, η οποία, για να αποφύγει τον έλεγχο του Δικαστηρίου της ΕΕ ως προς τις ωμές παρεμβάσεις στον χώρο της Δικαιοσύνης, απορρίπτει την ίδια τη θεμελιώδη αρχή της πρωτοκαθεδρίας του δικαίου της ΕΕ.

Τα επιχειρήματα αυτά καταρρέουν σαν χάρτινος πύργος βεβαίως, αρκεί να τα αντικρούσει κάποιος με αναφορά σε αξιόπιστες πηγές. Για να απομονώσουμε την περίπτωση της Πολωνίας, να αναφέρουμε χαρακτηριστικά ότι με το να εφαρμόσει και στους εν ενεργεία δικαστές του ανώτατου δικαστηρίου τη μείωση του ορίου ηλικίας συνταξιοδότησής τους η κυβέρνηση ώθησε εκτός Δικαστηρίου, εν μία νυκτί, σχεδόν το ένα τρίτο των δικαστών αυτού, συμπεριλαμβανομένης και της προέδρου του, όπως σχετικά αποφάνθηκε το ΔΕΕ. Επίσης, οι δικαστές ελέγχονται πλέον σχετικά με το περιεχόμενο αυτό καθαυτό των αποφάσεών τους – με άλλα λόγια, πρέπει να είναι αρεστές αυτές στους ανωτέρους τους -, όπως καταγράφεται στην ετήσια έκθεση του μηχανισμού της ΕΕ για το κράτος δικαίου, ενώ αποτελούν αντικείμενο συνεχούς κριτικής από κυβερνητικούς αξιωματούχους, σε βαθμό που αρμόδια διεθνή όργανα – όπως ο Ειδικός Εισηγητής του ΟΗΕ για την ανεξαρτησία των δικαστών και των δικηγόρων – να αναφέρουν ότι ο δικαστικός κλάδος στην Πολωνία είναι αντιμέτωπος με «διευρυμένη προπαγάνδα» και «συνεχείς επιθέσεις» σε βάρος του.

Ο καθηγητής στο Πρίνστον Jan-Werner Mueller μιλά για την «τέχνη του να κυβερνάς σαν λαϊκιστής», παίρνοντας σαν παράδειγμά του την Πολωνία (αλλά και την Ουγγαρία του Βίκτορ Ορμπαν) και παραθέτοντας τις επιθέσεις στην ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης σαν κεντρικό σημείο αναφοράς. Οταν οι επιθέσεις αυτές λαμβάνουν χώρα με φόντο έναν κατευθυνόμενο ευρωσκεπτικισμό, αυξάνεται άμεσα η επικινδυνότητά τους. Η ΕΕ το γνωρίζει καλά αυτό, το βίωσε πρόσφατα με το Brexit, γι’ αυτό και λογικά αποφεύγει ακόμη να καταφύγει στα άκρα στη διένεξή της με την Πολωνία.

Ο καθηγητής ∆ημήτρης Γιαννουλόπουλος είναι διευθυντής της Νομικής Σχολής Goldsmiths στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου και ιδρυτής της ακαδημαϊκής δεξαμενής σκέψης Britain in Europe