«Αντιλαμβάνομαι τον τοίχο με τις φωτογραφίες ως σελίδα»

Εκατοντάδες μικρές στιγμές που κέρδισαν μια μάχη στον πόλεμο με τη λήθη. Στιγμιαία βλέμματα που αποτυπώθηκαν στη μικροσκοπική διάσταση μιας λήψης με μηχανή πολαρόιντ. Εικόνες χωρίς ανθρώπινη παρουσία που «μιλούν» και λένε όσα δεν χωρούν σε λέξεις. Φωτογραφίες – περίπου 300 – που τραβήχτηκαν την τελευταία πενταετία και επιλέχθηκαν για να συνθέσουν ένα προσωπικό ημερολόγιο, μια αυτοβιογραφία. Και πλάι τους, άλλες, πολλές, όχι απλωμένες στους τοίχους, αλλά στοιβαγμένες. Είναι εκείνες που απορρίφθηκαν. Το σύνολό τους – μαζί με χειρόγραφα σημειώματα, μια διαθήκη, φωτογραφικά καρέ, όλα τους τυχαία ευρήματα κατά τη διάρκεια των πέντε αυτών ετών – και τα τρία βιβλία – καρποί αυτής της περιόδου («Αλμα», «Η γη του θυμού», «Φαίδρα») συνθέτουν την έκθεση «Αυτοβιογραφία» του συγγραφέα και φωτογράφου Χρήστου Χρυσόπουλου. «Μέχρι το 2014 όλη μου η δουλειά – κατά βάση το γράψιμο – ήταν μια διαρκής ετεροπροσωπία» εξηγεί στα «ΝΕΑ» ο πολυβραβευμένος συγγραφέας. «Υπήρχαν πολλά προσωπεία που έκρυβαν το υποκείμενο, σαν να απέφευγα να τοποθετήσω στο έργο το ίδιο το υποκείμενο είτε της γραφής είτε του βλέμματος. Οσο περνάει ο καιρός αισθάνομαι πλέον ότι με ενδιαφέρει το υποκείμενο να γίνεται μέρος του έργου. Σε αυτό το ημερολόγιο περιλαμβάνονται τα σπίτια που έζησα, τα ταξίδια, ο χωρισμός μου, το πώς μεγαλώνει το παιδί, οι δικές μου ανησυχίες… Υπάρχει κάτι απόλυτα δικό μου, αλλά από εκεί και πέρα το βλέμμα ανοίγεται ευρύτερα. Δεν κοιτάζω, δηλαδή, τον εαυτό μου, αλλά κοιτάζω τον εαυτό μου να κοιτάει. Δεν είναι μια αυτοπροσωπογραφία. Αρα δεν με ενδιαφέρει το δικό μου ναρκισσιστικό είδωλο, αλλά να περιλαμβάνομαι ρητά μέσα σε αυτό που επεξεργάζομαι».

Τι μαθαίνει κάποιος για σας βλέποντας τις φωτογραφίες που επιλέξατε, αλλά κι εκείνες που απορρίψατε;

Σίγουρα αντιλαμβάνεται μια επικέντρωση. Το μικρό μέγεθος των φωτογραφιών αναγκάζει τον επισκέπτη να φορέσει γυαλιά και να παρατηρήσει μία μία τις εικόνες, που περιέχουν ένα μικρό αφηγηματικό σύμπαν. Είναι σαν η έκθεση να φτιάχνει μια στιγμογραφία, μικρές στιγμές που διαστέλλουν τον χρόνο. Αυτό αφορά τον τρόπο με τον οποίο βιώνω την καθημερινότητά μου. Υπάρχουν στιγμές που κάπως σταματάω και ζουμάρω σε κάτι. Αρα ένα στοιχείο που βγαίνει είναι αυτό: η παύση και η εμβάθυνση σε αυτό που έχω μπροστά μου. Το δεύτερο είναι μια έννοια αποθησαύρισης της επινοητικότητας και της φαντασίας, όλων όσα με γοητεύουν ή με δυσκολεύουν. Το τρίτο είναι ο μηρυκασμός. Δεν αποθησαυρίζω το βίωμα για να το κλείσω κάπου, αλλά το ξαναδουλεύω. Υπάρχει εκεί για να μπορέσω να το μεταβολίσω σε κάτι άλλο, να το κάνω έργο.

Φωτογραφίζονται όσα δεν γράφονται και γράφονται όσα δεν φωτογραφίζονται κατά κάποιον τρόπο;

Η φωτογραφική μου αντίληψη είναι λογοκεντρική. Κάνω φωτογραφία για κάποια πράγματα για τα οποία δεν μπορώ να γράψω, θα με κούραζαν ή δεν θα ήθελα. Η φωτογραφία υπάρχει σε πολλά γραπτά μου είτε ως φυσικό αντικείμενο είτε ο λόγος μοιάζει να υποδέχεται την εικόνα. Οταν όμως κάνω φωτογραφία, δουλεύω για αυτά που δεν γίνεται να υπάρχει λόγος.

Η εικόνα ενισχύει ή αποδυναμώνει τον λόγο;

Τον συμπληρώνει. Στην έκθεση όμως δεν υπάρχει μια φωτογραφία, αλλά μια σειρά από φωτογραφίες που διατάσσονται στον χώρο, άρα υπάρχει αφήγηση, ρυθμός, λεξιλόγιο και στίξη. Υπάρχουν ομάδες χρωματικές, θεματικές, σειρές που η μία εικόνα παραδίδει την άλλη, οπότε χτίζεται πραγματικά κείμενο. Υπάρχει γλώσσα, κανονικός λόγος. Είναι λογοκεντρική έκθεση. Αντιλαμβάνομαι τον τοίχο ως μια σελίδα. Οι πολύ μικρές εικόνες που έχουν την ίδια κλίμακα σε αναγκάζουν να πλησιάσεις πολύ κοντά για να τις δεις, όπως όταν διαβάζεις ένα κείμενο. Οταν διαβάζεις, κατασκευάζεις ένα περίκλειστο περιβάλλον, αφήνεις απέξω κάθε περισπασμό. Και οι πολαρόιντ της έκθεσης σου επιβάλλουν να πλησιάσεις τόσο πολύ ώστε να αγνοήσεις το περικείμενο.

Για ποιο λόγο επιλέξατε την πολαρόιντ με τους περιορισμούς που επιβάλλει κι όχι την ευκολία και αφθονία εικόνων που προσφέρει η ψηφιακή τεχνολογία;

Οταν έχεις μηχανή με φιλμ, είναι συγκεκριμένος ο αριθμός των φωτογραφιών που μπορείς να βγάλεις και υπάρχει διαφορετική οικονομία βλέμματος. Με την πολαρόιντ πετυχαίνεις την απόλυτη αποτύπωση της στιγμής. Δεν υπάρχει καμία αναστολή του χρόνου, δεν μπορείς να κάνεις καμία επέμβαση μετά. Μία άλλη ιδιαιτερότητα της συγκεκριμένης μηχανής είναι ότι πρέπει να πλησιάσεις πολύ κοντά στο αντικείμενο για να το φωτογραφίσεις. Την επέλεξα για να δείξω τις ζωές των άλλων, διότι μια αυτοβιογραφία κατασκευάζεται από τις σχέσεις μας με τους άλλους ανθρώπους. Ακόμη κι αν φτιάξω ένα εντελώς αυτιστικό σύμπαν στο οποίο βρίσκεται μόνο ο εαυτός μου, δεν μπορώ να αποφύγω το γεγονός ότι ουσιαστικά είμαι οι σχέσεις που έχω με άλλους ανθρώπους.

Με ποιο κριτήριο απορρίφθηκαν αυτές που βρίσκονται συγκεντρωμένες σε μια προθήκη;

Δεν υπερασπίζομαι την τεχνική αρτιότητα όλων των εικόνων. Πρέπει όμως να κάνω επιλογή διότι, ενώ το λέω ημερολόγιο, οι εικόνες δεν τοποθετούνται χρονολογικά. Η συνάφειά τους κατασκευάζει μια συναισθηματική συνθήκη, κάτι που σε συγκινεί ή σε εκπλήσσει. Οι απορριφθείσες μπαίνουν εκεί για να αναδείξουν τη δυνητικότητα και για να είναι ορατή η υποκειμενικότητα του πράγματος, να καταλάβουν οι επισκέπτες ότι πρόκειται για κατασκευή.

Εκτός άλλων, είστε και επιμελητής της έκθεσης «Η αυλή των ηρώων» του Κώστα Ρουσσάκη, στο πλαίσιο του AnnexM στο Μέγαρο Μουσικής. Πώς προέκυψε αυτή η ενασχόληση;

Μου είναι δύσκολο να ορίσω την ιδιότητά μου σε αυτή την υπόθεση, διότι δεν υπηρετώ μια συγκεκριμένη ιδέα του τι είναι επιμελητής. Δέχτηκα έπειτα από πρόταση της καλλιτεχνικής διευθύντριας του AnnexM, Αννας Καφέτση, και μπαίνω σε αυτή την ιστορία με την προσωπική μου δεξιότητα. Δεν είναι μια ομαδική έκθεση όπου πρέπει να συγκεντρώσω έργα, αλλά μια ατομική συνομιλία με έναν άλλο καλλιτέχνη. Αισθάνομαι ότι επιστρέφω στον καλλιτέχνη τη δική μου εμπειρία.