«Ισορροπώ φοβούμενος το κενό, όχι την ίδια την πτώση. Σαν τον σχοινοβάτη»

Σχοινοβάτης. Ο σκηνοθέτης, ηθοποιός και συγγραφέας Μάνος Καρατζογιάννης σχοινοβατεί, όπως η Τέχνη του. Οχι μόνον σε σχέση με την αποδοχή του κοινού – να μια σισύφεια έγνοια για τον ηθοποιό – αλλά και με την τρέχουσα εποχή. Τον ξέρω από παλιά. Από όλη του τη θαυμαστή εξέλιξη. Νέος ηθοποιός, σκηνοθέτης, έμπειρος ηθοποιός, συγγραφέας, διδακτορικός ερευνητής πάνω στο έργο της αγαπημένης του Λούλας Αναγνωστάκη, σήμερα καλλιτεχνικός διευθυντής του θεάτρου Σταθμός στο σκληρό κέντρο της πόλης. Την ώρα που τυπώνεται η εφημερίδα μας, ο Μάνος, ταξιδεύει από Σουηδία στη χώρα μας. Εκεί παρουσίασε τη Φαίδρα του στο Εθνικό Περιφερειακό Θέατρο Östgötateatern. Και τον φαντάζομαι να τρέχει πάλι πίσω στο θέατρό του, να τσεκάρει με κάθε λεπτομέρεια το ρεπερτόριο, τις παραστάσεις, τις παραγωγές που κατευθύνει ή οργανώνει. Σε μικρό διάλειμμα από όλα αυτά, στέκεται λίγο στον παράδρομο και μας μιλάει για την Αθήνα, τη Λούλα, το θέατρο, την Ιστορία της χώρας και τα όνειρά του.

Καταρχάς, επειδή είστε καλλιτεχνικός διευθυντής του θεάτρου Σταθμός, στο Μεταξουργείο, έχει ενδιαφέρον να μας πείτε πώς ζείτε αυτό το δύσκολο σημείο της πόλης, δίπλα στα ΚΤΕΛ για Αλβανία, το Μετρό, κ.λπ.

Αν υποθέσουμε ότι πράγματι «εθνικό είναι το αληθές», όπως το είχε ορίσει ο Διονύσιος Σολωμός, στο Μεταξουργείο αισθάνομαι πιο κοντά από κάθε άλλη περιοχή της Αθήνας στην ελληνική πραγματικότητα. Χωρίς φτασίδια, χωρίς ψευδαισθήσεις, χωρίς αυταπάτες. Και το κυριότερο με μια αίσθηση ασφάλειας. Οχι γιατί είναι η Τροχαία Αθηνών δίπλα, ή η «αναβαθμισμένη» Πλατεία Καραΐσκάκη, αλλά γιατί η περιοχή αυτή δίνει συχνά το ερέθισμα, το έναυσμα στον καλλιτεχνικό μας προγραμματισμό να εμπνευστεί παραστάσεις που συνομιλούν με τον τόπο όχι μόνο σε δημοτική κλίμακα αλλά και σε ευρύτερα πλαίσια, όπως φέτος που σχεδιάσαμε μαζί με τον Ενκε Φεζολάρι το ανέβασμα του αλβανικού «Στη Χώρα που ποτέ δεν πεθαίνεις» της Ορνέλα Βόρπσι ή πέρυσι που παρουσιάσαμε μαζί με την παιδική μου φίλη Λουκία Μιχαλοπούλου, στην πρώτη της σκηνοθεσία, το «Backstage», μια παράσταση για τον ελληνικό κινηματογράφο, λίγα μέτρα επίσης πιο κάτω από τα πρώτα γραφεία της Φίνος Φιλμ στην οδό Χίου. Εμάς, στο Θέατρο Σταθμός, μας εμπνέει το Μεταξουργείο, δεν μας φοβίζει!

Είναι μια εποχή όπου θα μπορούσε η θεατρική πιάτσα να μεταμορφώνει την πόλη ή έστω να της προσθέτει ένα άλλο περίγραμμα; Αν δεν κάνω λάθος στην περιοχή του Σταθμού, ευρύτερα, διαμορφώνεται μια εν συνόλω θεατρική πιάτσα..

«Μεσάνυχτα κατέβαινα προς το Μεταξουργείο το Βέμπο ήτανε κλειστό, σβηστό το Περοκέ και μόνο τα φαντάσματα χαμένων θεατρίνων τριγύριζαν με νυφικά γυρεύοντας σουξέ», έγραφε το 2005 ο αείμνηστος Μάνος Ελευθερίου. Και πράγματι το Μεταξουργείο είναι η πιο παλιά θεατρική γειτονιά για όλα τα γούστα που λένε! Από τον Θόδωρο Τερζόπουλο μέχρι τον Μάρκο Σεφερλή. Κάπου εκεί ανάμεσα σε αυτήν τη ψαλίδα, αναζητούμε το δικό μας κοινό. Μέσα από ένα εναλλασσόμενο θέατρο ρεπερτορίου που επιμένει να στοχεύει σε έναν ανήσυχο θεατή. Στους «ήσυχα» ταραγμένους καιρούς μας.

Πάμε στα δικά σας, φέτος σκηνοθετείτε Αλέξη Σταμάτη, πώς προέκυψε αυτό αλήθεια;

Ο Αλέξης, αν θυμάμαι καλά, με προσέγγισε και μου μίλησε για το έργο. Το παρουσιάσαμε πρώτη φορά μάλιστα στο Αναλόγιο Φέστιβαλ στο Θέατρο Τέχνης το 2019. Τον θαυμάζω τον Σταμάτη ως λογοτέχνη. Ακόμα θυμάμαι το «Μπαρ Φλωμπέρ», όταν το είχα διαβάσει στην εφηβεία μου. Είναι όμως ο Αλέξης και άνθρωπος του θεάτρου. Οι γυναίκες της ζωής του, άλλωστε, η μάνα (Μπέτυ Αρβανίτη) και η γυναίκα του (Εύα Σιμάτου) είναι ηθοποιοί. Το τελευταίο του θεατρικό έργο «Λευκό Δωμάτιο» αναδύθηκε από το ερώτημα «Πού πάνε οι θεατρικοί ήρωες όταν τελειώνει το έργο;». Πού πάνε οι παραστάσεις; Οι άνθρωποι τους. Είναι ένα έργο που συνομιλεί με τον καιρό του, σαρκάζει την πατριαρχία και λειτουργεί τουλάχιστον σε μένα ψυχοθεραπευτικά. Ενα έργο που τραγουδάει σαν να υποκλίνεται το ίδιο στη θεατρική πράξη. Και οι ηθοποιοί του, της παράστασης εννοώ, ένας κι ένας: Σμαράγδα Σμυρναίου, Πέγκυ Σταθακοπούλου, Εύα Σιμάτου και Δημήτρης Τσίκλης.

Τι στόχο γενικά έχει το φετινό πρόγραμμα του Σταθμού, κωδικοποιήστε μας το δικό σας όραμα.

Εδώ και πέντε χρόνια που εργαζόμαστε καλλιτεχνικά στο Θέατρο Σταθμός έχουμε επικεντρωθεί σε τρεις θεματικές ενότητες: στην ετερότητα, στο νεοελληνικό έργο και στα μικρά κλασικά. Κι αυτό γιατί πιστεύω πως είναι αίτημα του καιρού μας ο σεβασμός στην ατομικότητα. Εκεί βρίσκεται η δημοκρατία που όλοι ονειρευόμαστε κι όχι στα συνήθη επαναστατικά τσιτάτα. Στην προσωπική ιστορία του Αλλου. Με αυτό το σκεπτικό παρουσιάσαμε μια σειρά παραστάσεων από το «ΚΤΕΛ για Κρέστενα» του Γιώργου Καλογερόπουλου που έμελλε να είναι η πρώτη και η τελευταία παράσταση του αδικοχαμένου Ζακ Κωστόπουλου μέχρι τις «Φυλές» της Νίνα Ρέιν, για τον εκ γενετής κωφό Μπίλι, σε μετάφραση Ερης Κύργια και σκηνοθεσία Τάκη Τζαμαργιά και πιο πρόσφατα το αλβανικό «Η Χώρα που ποτέ δεν πεθαίνεις». Προσεχώς το «Οπως πάει το ποτάμι» του Μάρτιν Σέρμαν σε σκηνοθεσία του Γιάννη Λεοντάρη. Ξεχωριστές για το πρόγραμμά μας, μεταξύ άλλων και για τον κοινωνικό τους χαρακτήρα, υπήρξαν η προσβάσιμη σε όλες τις κοινωνικές ομάδες παράσταση «Ο θρίαμβος του έρωτα» του Μαριβώ και σε συνεργασία με τον Πολιτιστικό Οργανισμό Liminal, η συνεργασία με τη Θεατρική Ομάδα των Κωφών Τρελά Χρώματα («Η μυθιστορία του κυρίου Μολιέρου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ καθώς και η στέγαση της Θεατρικής Ομάδας των Αστέγων Walkabout της Equal Society («Τα ραδίκια ανάποδα» του Γιώργου Γαλίτη, «Μόλλυ Σουήνη» του Μπράιαν Φρίελ). Το νεοελληνικό έργο είναι η έτερη σταθερά μας. Η παρακαταθήκη μας, όπως την άφησε, ο μεγάλος δάσκαλος όλων μας ο Κάρολος Κουν, ο οποίος πίστευε πως δεν νοείται ελληνικό θέατρο χωρίς νεοελληνικό έργο. Συνήθιζε μάλιστα να λέει πως «ανεβάζω ένα μέτριο έργο του τάδε νεοέλληνα συγγραφέα γιατί το επόμενο θα είναι το καλό του». Για να μη μείνει στο συρτάρι του. Το νεοελληνκό έργο είναι ο δημόσιος λόγος μας. Γι’ αυτό και αυτά τα 5 χρόνια έχουμε παρουσιάσει στη σκηνή του Θεάτρου Σταθμός τα νεοελληνικά έργα «Ο ήχος του όπλου» της Λούλας Αναγνωστάκη, «Ο ουρανός και το παντελόνι του» των Αναγνωστάκη και Καμπανέλλη, «Η παρέλαση» της Λούλας Αναγωστάκη από τη βραβευμένη θεατρική ομάδα Εast N Bull, «Γάμος» του Μ. Ποντίκα, «Η Θυσία του Αβραάμ» – αγνώστου, «Μελάχρα» του Π. Χορν, «Πεθαίνω σα χώρα» του Δ. Δημητριάδη, «Πόρτες» της Χ. Σπηλιώτη, « Η απολογία της Μαρί Κιουρί» της Ευσταθίας, «Η απαγωγή της Τασούλας» του Κωνσταντίνου Μάρκελλου και «Ελένη ή Σούλα» της Δέσποινας Καλαϊτζίδου. Τα «Μικρά Κλασικά», η μεταφορά δηλαδή λογοτεχνικών κειμένων στη σκηνή («Πατρίδα τώρα» – 8 ώρες και 35 λεπτά της Φωτεινής Τσαλίκογλου, «Ο Καραφλομπέκατσος και η Σπυριδούλα» της Λένας Κιτσοπούλου, «Ψυχολογία Συριανού Συζύγου» του Εμμανουήλ Ροΐδη, «Το αμάρτημα της μητρός μου» του Γεώργιου Βιζυηνού, «Ξαναλέγοντας τις ιστορίες» του Βασίλη Κατσικονούρη, η ανθολογία του Εντγκαρ Λι Μάστερς Spoon River και Τα δύο Κούτσουρα του Παπαδιαμάντη – που θα σκηνοθετήσει τον ερχόμενο Δεκέμβρη ο Θανάσης Δόβρης) αποτέλεσαν από την αρχή της λειτουργίας μας την τρίτη θεματική μας ενότητα δίνοντας τη δυνατότητα για καλλιτεχνικό πειραματισμό, σε μια μικρή σκηνή όπως η δική μας, αλλά και ενδυναμώνοντας παράλληλα τη δοκιμαζόμενη, λόγω και της τεχνολογίας, σχέση του θεατή με τη λογοτεχνία. Και βέβαια για τους μικρούς μας φίλους ο «Μικρός Σταθμός». Αναλυτικά το φετινό πρόγραμμα του Θεάτρου μπορείτε να το βρείτε στην ιστοσελίδα μας stathmostheatro.gr

Εχει χώρο το ανεξάρτητο θέατρο; Νιώθω πως ζούμε τον καλπασμό των ιδρυμάτων και των εμπορικών σκηνών.

Καλπασμός ή ανθοφορία είναι ένα αδιαπραγμάτευτο γεγονός η είσοδος στον πολιτιστικό μας χάρτη των κοινωφελών ιδρυμάτων την τελευταία δεκαετία. Προσωπικά δεν έχω συνεργαστεί παρά μόνο εθελοντικά. Ισως δεν έχει βρεθεί ακόμα ένα κοινό πεδίο. Μέρος αξιόλογων συναδέλφων συνεργάζονται σταθερά και συχνά επιτυχημένα με τα πολιτιστικά μας Ιδρύματα. Το πρόβλημα ξεκινά όταν μονοπωλείται η αγορά. Και για να είμαστε ειλικρινείς ξέρουμε όλοι πως παίζεται αυτό το παιχνίδι όχι μόνο στον πολύπαθο χώρο του πολιτισμού. Από εκεί και πέρα όμως για να είμαστε και δίκαιοι το ανεξάρτητο θέατρο, αν θέλει να είναι ανεξάρτητο οφείλει και να παραμείνει. Με οποιοδήποτε κόστος. Με οποιαδήποτε θυσία. Τώρα όσον αφορά στις εμπορικές σκηνές, από τις οποίες έχω περάσει κι εγώ ως ηθοποιός, στελεχώνονται ως επί το πλείστον καλλιτεχνικά από ηθοποιούς και σκηνοθέτες που έχουν θητεύσει πρώτα στο λεγόμενο ανεξάρτητο θέατρο. Θέλω να πω, είναι θέμα επιλογών όλα. Και το αντίτιμο, είναι, για να το πληρώνουμε.

Οσο διήρκεσαν τα μακρά λοκντάουν, πέρασε από το μυαλό σας ο κίνδυνος να θεωρηθεί το Θέατρο και η Τέχνη σας, πλεονάζουσα και τέλος πάντων μη επείγουσα μπροστά σε άλλες ανάγκες του ανθρώπου;

Πότε είναι σαν να λέμε αν σταματάει ο έρωτας. Σταματάει; Το Θέατρο; Αυτό το χάδι που κάνει στο στομάχι μας; Τα μάγια που λύνει στο μυαλό μας; Δεν νομίζω. Μαζί με το ανθρώπινο είδος θα χαθεί το θέατρο.

Σκηνοθετείτε, γράφετε, παράγετε, παίζετε. Υπάρχει ένα νήμα στις μεταξύ όσων αναφέρω λειτουργίες που σας κάνει να σηκώνεστε με χαρά το πρωί απ’ το κρεβάτι;

Υπάρχει πάντα μια αφετηρία: αυτή του ηθοποιού. Πάντα μια ιστορία λέω. Αυτή του ανθρώπου που θέλει να αγαπήσει και να αγαπηθεί. Κι αυτή η ανάγκη με κινεί από το πρωί. Και η ψευδαίσθηση βέβαια πως αλλάζεις τον κόσμο. Σε πείσμα, πάντα, της φθοράς.

Ταυτόχρονα έχετε ασχοληθεί με τη θεατρική έρευνα, μελέτη, έχετε αν δεν κάνω λάθος διδακτορικό και έχετε μελετήσει σε βάθος το έργο της Λούλας Αναγνωστάκη με την οποία συνδεθήκατε. Σήμερα, υπάρχει νεοελληνικό θέατρο α λα ’60 ή ’70 και καταγράφεται μια γενιά θεατρικών συγγραφέων που να συγκροτούν ρεύμα;

Δεν είναι εύκολο. Οχι γιατί δεν υπάρχουν συγγραφείς, αλλά γιατί δεν υπάρχουν σκηνοθέτες που να αγαπούν τους συγγραφείς. Τώρα που αναφέρατε την Αναγνωστάκη, στο κείμενό της για τον Κουν «Αψίκορος, κι ένας δρόμος κι ένα βαρύ παλτό» αυτό καταγράφει. Την αγάπη του Κουν. Πώς την περίμενε, πώς την ενέπνεε, πώς της «εκμαίευε» σωκρατικά μέσα από την άγνοιά του το ίδιο της το έργο. Ναι, μάλλον φταίει που οι άνθρωποι στις μέρες μας, όλο και περισσότεροι ξέρουν. Σε αυτούς που ξέρουν και σε αυτούς που «δεν ξέρουν», αισθάνομαι πως θα έπρεπε να χωρίζονται οι άνθρωποι. Μόνο. Με προβάδισμα βέβαια σ’ αυτούς που «δεν ξέρουν». Που επιτρέπουν στους εαυτούς τους να εκπλήσσονται.

Απ’ τη Λούλα αλήθεια τι κρατάτε; Διαδραμάτισε ρόλο στη δική σας οπτική και πώς τη γνωρίσατε;

Σήμερα που μιλάμε συμπτωματικά κλείνουν τέσσερα χρόνια από τον θάνατό της. Μαζί με τον πατέρα μου είναι μια απώλεια που δεν την έχω ξεπεράσει. Τη σκέφτομαι συχνά τη Λούλα και τη μνημονεύω. Την ευγνωμονώ. Νομίζω πως κοντά της έμαθα θέατρο, από όλες τις ιδιότητες. Αλλά κυρίως έμαθα να μη φοβάμαι, να ρισκάρω, να χάνω. Να αγαπάω την ήττα. Κανείς δεν προφήτευσε τόσο τολμηρά τα δεινά της πολιτικής και κοινωνικής μας ζωής, σκιαγραφώντας ήδη από το 1978 στη «Νίκη» τη διχόνοια ως αρχετυπικό στοιχείο της φυλής μας, αλλά και υπογραμμίζοντας την αξία της ετερότητας και του σεβασμού στη διαφορετικότητα ως βασική προϋπόθεση της δημοκρατίας όσο εκείνη. Είναι εκείνη επίσης που μίλησε ήδη από το 1982, στην «Κασέτα», για την οικογενειοκρατία. Είχε τόλμη η γραφή της. Εγραψε όσο λίγοι πολλούς χαρακτήρες, ρόλους για ερμηνευτικά νέους ηθοποιούς. Γι’ αυτό και έκαναν ντεμπούτο με τα έργα της τόσοι και τόσοι συνάδελφοι. Οπως κι εγώ άλλωστε. Είχε κάτι ακέραιο ο ίδιος της ο χαρακτήρας. Κρατάω αυτό το «δεν υπάρχει προδοσία του εαυτού. Αυτό που γίνεσαι, ήσουν πάντα» που είχε πει. Και το ανατρεπτικό της χιούμορ. Τις γήινες συμβουλές της. Τη μεταφυσική της διάσταση.

Συχνά καταπιάνεστε και με τη νεοελληνική Ιστορία, όπως με τους «Μάρτυρες των Αθηνών». Πώς πρέπει να προσεγγίζει το θέατρο τα γεγονότα και με τι στόχο;

Η σκηνή είναι ο χώρος όπου δικαιώνονται πρόσωπα αδικαίωτα και το θέατρο είναι μνήμη. Ούτως ή άλλως. Ετσι προσεγγίζει για μένα το θέατρο την Ιστορία. «Αισθηματικά». Οχι για να καπηλευτεί, ούτε για να διδάξει. Αλλά για να ενώσει. Και στους «Μάρτυρες των Αθηνών» αυτό έψαξα: το αίσθημα των απλών ανθρώπων, το «καθημερινό τους φόρεμα» όχι τους ήρωες του Μετώπου, όπως τους μάθαμε στα σχολειά μας. Και στην «Ελένη», την παράστασή μου για την Παπαδάκη, αυτό αναζήτησα: το ανθρώπινο πρόσωπο του θεάτρου, στο «Μελίνα Στοπ Καρέ» εστίασα στην αναρχία της Μελίνας Μεκούρη και στον «Φύλακα μιας Επανάστασης», για τον Βλαχογιάννη, στον «Αγνωστο Ιστορικό», στον «αισθηματία» της επιστήμης. Πάντα βέβαια μέσα από την έρευνα, αλλά και μέσα από τον δρόμο του αισθήματος, της καρδιάς που δεν λαθεύει. Το μυαλό μας συνηθίζει να μεταφράζει την Ιστορία κατά το δοκούν, η καρδιά βρίσκει πάντα την αλήθεια. Δεν ευχαριστιούνται βέβαια όλοι. Είναι βλέπετε «ανάποδα» χρόνια τα περισσότερα από αυτά τα περίπου 200 χρόνια που διατρέχουν τα παραπάνω κείμενα. Αλλά είναι μια ευκαιρία μέσα από τα στόματα των νεκρών να μπορέσεις να μιλήσεις με σθένος και παρρησία για το τώρα. Και να σε ακούσουν. Λειτουργεί δηλαδή η ιστορία μέσα από το θεάτρο ως μια αισθηματική παραβολή που οδηγεί στην αλήθεια και καταργεί τη λήθη. Εστω στιγμιαία.

Εχοντας διατρέξει μια πολύ καλή διαδρομή, πώς μπήκατε στην Τέχνη σας, και ποια η πρώτη παράσταση που παίξατε;

Μπήκα για να παίξω. Ξέμαθα όσα ήξερα. Εμαθα να σέβομαι. Να «ακούω» ολόκληρος. Να συναισθάνομαι. Ακόμα και τώρα, όποια και να είναι η διαδρομή μου, σκέφτομαι τη λέξη που έκανα το πρώτο μου σαρδάμ στην πρώτη μου θεατρική εμφάνιση, ούτε 20 χρόνων μαθητής στη σχολή, δίπλα στους Αρμένη, Ιάκωβο Ψαρρά, Ολυμπίου, Τζιραλίδου, κ.ά στην «Κασέτα» της Αναγνωστάκη: αυτοπεποίθηση! «Σε παίρνουν είδηση πως δεν έχεις την αυτοπεποίθησή σου», έλεγα, «και σε σβήνουν, σου λέω. Σε ισοπεδώνουν»! Εκεί κόλλησα και εκεί κολλάω ακόμα. Ευτυχώς ίσως. Εξακολουθώ να παίζω με τα όριά μου. Να μη μου είναι τίποτα εύκολο, δεδομένο… Να απορώ. Να με πληροί η τέχνη μου και να το πληρώνω. Δεν μιλάω υλικά. Ισα – ίσα. Μόνο που κάθε φορά ισορροπώ εύθραυστα. Φοβούμενος πάντα το κενό, όχι την ίδια την πτώση. Σαν τον σχοινοβάτη.