Banksy, Robbo και Ουάιλντ στη φυλακή του Ρέντινγκ

Ενας καταδικασμένος για σοδομισμό συγγραφέας, ένας πασίγνωστος ακτιβιστής γκραφίτι και ένας νεκρός εδώ και επτά χρόνια αντίπαλός του συναντώνται σε έναν επιβλητικό τοίχο από σκουροκόκκινα τούβλα, ο οποίος περιστοιχίζει μια ζοφερή φυλακή, προκαλώντας συγκρούσεις, διχογνωμίες και αντεγκλήσεις μεταξύ διανοουμένων, κριτικών τέχνης, τοπικών αρχών και κρατικών φορέων, με κορύφωση την καθοριστική επέμβαση του βρετανικού υπουργείου Δικαιοσύνης.{ARX}
Ο καταδικασμένος ποιητής είναι ο Οσκαρ Ουάιλντ, ο ακτιβιστής γκραφίτι ο Banksy και ο τραγικά αδικοχαμένος αντίπαλός του ο King Robbo. Σημείο συνάντησης των τριών: η βικτωριανή φυλακή του Ρέντινγκ στο Berkshire της Αγγλίας, εξήντα χιλιόμετρα δυτικά του Λονδίνου.

Ο δραπέτης με τη γραφομηχανή
Η φυλακή του Ρέντινγκ δεν θα ήταν γνωστή παγκοσμίως αν δεν είχε στεγάσει στο κελί C.3.3 τον Οσκαρ Ουάιλντ. Εκεί, ο έγκλειστος ποιητής είχε εμπνευστεί την «Μπαλάντα της φυλακής του Ρέντινγκ», ένα από τα δυνατότερα ποιήματα όλων των εποχών που περιλαμβάνει την αξέχαστη φράση «Ο καθένας σκοτώνει εκείνο που αγαπά», όταν μια χαραυγή παρακολούθησε από το παράθυρο του κελιού του τον απαγχονισμό στην εσωτερική αυλή του Charles Τhomas Wooldridge, ενός τριαντάχρονου στρατιώτη του ιππικού της βασιλικής φρουράς, ο οποίος σε παροξυσμό ζήλιας είχε δολοφονήσει τη γυναίκα του που τον είχε εγκαταλείψει για κάποιον άλλο, σκίζοντας με ξυράφι τον λαιμό της, και μετανιωμένος είχε αρνηθεί να ζητήσει χάρη.
Εκατόν είκοσι σχεδόν χρόνια μετά τον εγκλεισμό του λογοτέχνη, εκατόν εβδομήντα μετά την ανέγερσή της, στο πλαίσιο εκσυγχρονισμού του σωφρονιστικού συστήματος και αξιοποίησης της δημόσιας περιουσίας, αποφασίστηκε από τη βρετανική κυβέρνηση το κλείσιμό της. Η φυλακή παραμένει χρόνια τώρα κενή. Το τι θα γίνει με τις εγκαταστάσεις της αποτελεί αντικείμενο σφοδρής αντιπαράθεσης μεταξύ τοπικής αυτοδιοίκησης και κεντρικής κυβέρνησης. Η τοπική αυτοδιοίκηση οραματίζεται μουσείο και πολυχώρο πολιτισμού. Η κεντρική κυβέρνηση προτιμά υπερμοντέρνο εμπορικό κέντρο με πάρκινγκ. Εχουν ακουστεί, επίσης, φωνές για πεντάστερο ξενοδοχείο· κάτι παρόμοιο με το ελβετικό Jail Hotel ή το γερμανικό Αλκατράζ (το αμερικανικό Αλκατράζ στη νησίδα το San Francisco Bay έχει μετατραπεί σε μουσείο), μόνο πολυτελέστερο.
Και εδώ επεμβαίνει ο ακτιβιστής γκραφίτι Banksy. Μια ωραία πρωία, εμφανίζεται αιφνιδίως στον τοίχο της φυλακής του Ρέντινγκ, ζωγραφισμένος με στένσιλ, ένας κατάδικος, ο οποίος δραπετεύει χρησιμοποιώντας αυτοσχέδιο σχοινί από σεντόνια, στην άκρη των οποίων κρέμεται μια γραφομηχανή (Φωτογραφία 1). Αρχικά αμφισβητείται εάν ο δημιουργός του γκραφίτι είναι ο Banksy ή όχι. Οταν ο ίδιος το παραδέχεται, η τοπική αυτοδιοίκηση πανηγυρίζει, ερμηνεύοντας την επέμβασή του ως προσυπογραφή της άποψης ότι η φυλακή πρέπει να μετατραπεί σε πολυχώρο πολιτισμού, όχι σε εμπορικό κέντρο. Λογαριάζουν, όμως, χωρίς τον King Robbo, φανατικοί οπαδοί του οποίου επεμβαίνουν με τη σειρά τους, βανδαλίζοντας με κόκκινη μπογιά το γκραφίτι του Banksy. Γιατί όμως το κάνουν αυτό;

Οι πόλεμοι του γκραφίτι

Οπως διηγείται ο King Robbo (John Robertson το πραγματικό του όνομα) – αλλά ο Banksy αμφισβητεί -, όταν τη δεκαετία του 1990 κοινοί φίλοι τούς σύστησαν στο Dragon Bar της Old Street, είχε πει στον Banksy:

– Εχω ακουστά για σένα, σύντροφε. Πώς τα πάμε;

– Εγώ, όμως, δεν έχω ακούσει ποτέ για σένα! απαντάει ο Banksy.

Αντιδρώντας στην προσβολή, ο King Robbo τον χαστουκίζει λέγοντάς του:

– Ωστε έτσι, ε; Δεν έχεις ακούσει ποτέ για μένα! Ε, τώρα, με τούτο εδώ, δεν πρόκειται να με ξεχάσεις εύκολα!

Ο Banksy μαζεύει τα γυαλιά του και αποχωρεί. Χρόνια αργότερα εκδικείται, επικαλύπτοντας εν μέρει με το στένσιλ μπογιατζή που κολλάει ταπετσαρία το περίφημο «Robbo Incorporated», ένα τεράστιο πολύχρωμο γκραφίτι, από τα πρώτα του είδους που ο Robbo είχε ζωγραφίσει σε ηλικία 15 ετών, κάτω από το αρχηγείο της Βρετανικής Αστυνομίας Μεταφορών σε έναν τοίχο προσβάσιμο μόνο από κανάλι, στο Camden του Λονδίνου.

Στη συνέχεια, ο Robbo επιζωγραφίζει το ημικατεστραμμένο έργο του κάνοντας να φαίνεται ότι ο μπογιατζής του Banksy γράφει με τεράστια ασημένια γράμματα ύψους δύο σχεδόν μέτρων τις λέξεις «KING ROBBO» (Φωτογραφία 2). Ο Banksy αντεπιτίθεται, προσθέτοντας στην αρχή της λέξης «KING» τρία γράμματα (F, U και C), αλλάζοντας έτσι ριζικά και προσβλητικά το νόημά της: το «KING ROBBO» γίνεται «FUCKING ROBBO» (Φωτογραφία 3) και, όπως θα ήταν αναμενόμενο, ξεσπάει o γνωστός ως «graffiti war» πόλεμος μεταξύ των δύο καλλιτεχνών. Ο ένας επεμβαίνει αλλοιώνοντας ή καταστρέφοντας τα έργα του άλλου. Οι αψιμαχίες διαρκούν έως την τραγική μέρα που ο Robbo γκρεμίζεται από σκάλα, σπάζει το κρανίο του, πέφτει σε κώμα και τρία χρόνια αργότερα πεθαίνει. Ο θάνατός του παραμένει ένα μυστήριο ώς σήμερα. Ο ιατροδικαστής αποφαίνεται ότι δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία που να εξηγούν για ποιον λόγο έπεσε από τη σκάλα. Ενώ ο Robbo χαροπαλεύει, ο Banksy σε μια συγκινητική χειρονομία συμφιλίωσης ζωγραφίζει στον ίδιο τοίχο του Camden, όπως ήταν ακριβώς στην αρχική τους μορφή, τις λέξεις «KING ROBBO», προσθέτοντας ένα στέμμα και εκφράζοντας την ευχή να σταματήσει εκεί η διαμάχη.

Οι οπαδοί του King Robbo, όμως, δεν έχουν λησμονήσει, δεν έχουν ακόμα συγχωρήσει. Οταν, λοιπόν, ο Banksy ζωγραφίζει στον τοίχο της φυλακής του Ρέντινγκ τον κατάδικο που δραπετεύει, βρίσκουν την ευκαιρία να τον βανδαλίσουν με κόκκινη μπογιά, ζωγραφίζοντας από κάτω φαρδύ-πλατύ το όνομα του ινδάλματός τους: Γκραφίτι επί γκραφίτι! Βανδαλισμός επί βανδαλισμού!

Ο θρίαµβος της τέχνης επί του νοµικού συστήµατος

Από νομικής πλευράς το γκραφίτι του Banksy στον τοίχο της φυλακής του Ρέντινγκ (ιδιοκτησία του υπουργείου Δικαιοσύνης) συνιστά φθορά ξένης ιδιοκτησίας, αξιόποινο, δηλαδή, αδίκημα. Υπολογίζεται ότι το κόστος καθαρισμού γκραφίτι από τους τοίχους του Ηνωμένου Βασιλείου ανέρχεται σε 1 δισ. στερλίνες τον χρόνο. Ο νόμος δεν κάνει καμία απολύτως διάκριση μεταξύ κατηγοριών γκραφίτι ανάλογα με την καλλιτεχνική τους αξία. Είτε το όνομα της συμμορίας σου γράψεις, είτε τον παθιασμένο έρωτά σου εκφράσεις ή τις πολιτικές σου πεποιθήσεις διατυπώσεις, είτε τον Μυστικό Δείπνο με τεχνική ανώτερη εκείνης του Ντα Βίντσι ζωγραφίσεις σε ξένο τοίχο, διαπράττεις το ίδιο αδίκημα.

Οσο για τον βανδαλισμό του γκραφίτι του Banksy από τους «καμικάζι» του King Robbo, εκεί τα πράγματα γίνονται ακόμα πιο σουρεαλιστικά. Πώς αξιολογείται νομικά ο βανδαλισμός ενός «βανδαλισμού»; Ακυρώνει ο δεύτερος τον πρώτο; Καθόλου. Τυπικά πρόκειται για δύο αλλεπάλληλους βανδαλισμούς της ίδιας ιδιοκτησίας. Ο Banksy ως κατά συρροή υπότροπος θα έπρεπε να διωχθεί και να καταδικαστεί σε πρόστιμο 10.000 στερλινών και εξάμηνη φυλάκιση. Οι «ράμπο» του Robbo θα έπρεπε και αυτοί να διωχθούν και να καταδικαστούν σε παρόμοιες αυστηρές ποινές. Ελα, όμως, που ο King Robbo, πρωτοπόρος του γκραφίτι στο Ηνωμένο Βασίλειο, θεωρείται από το κοινό θρύλος, ενώ η αξία πρωτότυπων γκραφίτι του Banksy ανέρχεται πλέον σε εκατομμύρια στερλίνες. Μόλις πριν λίγους μήνες, στις 23 Μαρτίου 2021, το γκραφίτι του «Game Changer» πουλήθηκε από τον οίκο Christie’s για δεκαέξι εκατομμύρια επτακόσιες πενήντα οκτώ χιλιάδες στερλίνες. Φρονίμως, λοιπόν, ποιώντας, η τοπική αυτοδιοίκηση καλοδέχεται το γκραφίτι και το ανακηρύσσει μέρος της πολιτιστικής της κληρονομιάς. Το δε υπουργείο Δικαιοσύνης, αντί να ασκήσει ποινική δίωξη για τη φθορά των τούβλων του τοίχου της φυλακής του, αποφασίζει να διαφυλάξει εις το διηνεκές και να προστατεύσει όχι μόνο τον «βανδαλισμό» του Banksy αλλά και τον «βανδαλισμό» του «βανδαλισμού» από τους εκδικητές του King Robbo, καλύπτοντας τον πρώτο με άθραυστη αλεξίσφαιρη διαφανή προθήκη και αμφότερα με προστατευτικό κιγκλίδωμα (Φωτογραφία 4). Με άλλα λόγια, δηλαδή, μια σπάνια περίπτωση θριάμβου της τέχνης επί του νομικού συστήματος.

Η ετυµηγορία της Ιστορίας

Το έργο του Banksy και οι διχογνωμίες σχετικά με το μέλλον της φυλακής του Ρέντινγκ αναζωπυρώνουν τώρα τη διαμάχη μεταξύ εκείνων οι οποίοι θεωρούν τον Οσκαρ Ουάιλντ πολιτιστικό μάρτυρα και κατατρεγμένο ήρωα και επιδιώκουν τη μετατροπή της φυλακής σε πολιτιστικό κέντρο και μουσείο με έργα τέχνης εμπνευσμένα από τη ζωή και το έργο του, όπως το «Oh Beautiful World!», το εκπληκτικό γλυπτό της Eleanor Lakelin, εμπνευσμένο από τη φράση που εκστόμισε ο ποιητής βγαίνοντας από την κόλαση της φυλακής και σμιλεμένο στο ξύλο της γέρικης καστανιάς που οι ρίζες της απλώνονταν κάτω από το κελί του (Φωτογραφία 5), και όσων κρίνουν ότι το εκκρεμές της Ιστορίας κακώς έχει στραφεί τόσο πολύ υπέρ του ποιητή που ήθελε να γευτεί «όλα τα φρούτα απ’ όλα τα δέντρα του κήπου του κόσμου», καταδικάζουν την «αγιοποίησή» του και εισηγούνται μια ριζική, εναρμονισμένη με τις τρέχουσες περί ηθικής αντιλήψεις επανεκτίμηση και αναθεώρηση της ετυμηγορίας της Ιστορίας σχετικά με το ποιόν του. Εφτασε η στιγμή για μια ακόμα επανεκτίμηση της φήμης της οποίας χαίρει ο Οσκαρ Ουάιλντ;» ρωτάει ο Marcus Field στην «Independent» και ο Nick Sheppard στο άρθρο του «Καιρός να σταματήσουμε να εξιδανικεύουμε τον Οσκαρ Ουάιλντ. Πρόκειται για έναν διεστραμμένο» επικεντρώνει την επιχειρηματολογία του όχι τόσο στην ομοφυλοφιλία του συγγραφέα όσο στην ηλικία των περιστασιακών εραστών του.

Στην πολύκροτη δίκη του το 1895, όταν ο Edward Carson, εξέχων νομικός, δικηγόρος του μαρκησίου του Queensbury, τον ρωτάει ποια είναι «η αγάπη που δεν τολμάει να πει το όνομά της», ο Ουάιλντ απαντάει ότι είναι η τελειότερη μορφή τρυφερότητας, εκείνη που αισθάνεται ένας μεγαλύτερος για έναν νεότερο άνδρα, όταν ο μεγαλύτερος διαθέτει το πνεύμα και ο νεότερος τη χαρά, αισιοδοξία και γοητεία της ζωής η οποία ανοίγεται μπροστά του, η αγάπη που ο Πλάτωνας θέτει ως βάση της φιλοσοφίας του, η αγάπη που ο Μιχαήλ Αγγελος και ο Σαίξπηρ εξυμνούν στα σονέτα τους, η παρεξηγημένη αγάπη που ο κόσμος δεν καταλαβαίνει.

ΚΑΤΑΘΕΣΕΙΣ. Ο Edward Carson ουδόλως πείθεται. Επιτίθεται δυναμικά, περιγράφοντας τον Οσκαρ Ουάιλντ ως έκφυλο μεσήλικα, ο οποίος εκμεταλλευόμενος την οικονομική του άνεση, την κοινωνική του θέση και τη φήμη του, θηρεύει συστηματικά αφελείς εφήβους και δελεάζοντάς τους με πλούσια δώρα και υποσχέσεις για έναν λαμπερό τρόπο ζωής, τους διαφθείρει και τους παρασύρει σε μια ζωή ανήθικης ομοφυλοφιλίας, με σκοπό την εγωιστική ερωτική απόλαυσή του. Και έχει αδιάσειστα στοιχεία στη διάθεσή του. Ο πατέρας του λόρδου Douglas, ο 9ος Μαρκήσιος του Queensbury, διαβόητος για τη βάναυση συμπεριφορά του και δημιουργός των σύγχρονων κανόνων του μποξ, που αρνούμενος να ανεχθεί τη σχέση του συγγραφέα με τον γιο του, λόρδο Alfred Douglas, τον κατηγορεί για σοδομισμό, είχε προσλάβει ιδιωτικούς ντετέκτιβ για να εντοπίσουν και να πάρουν καταθέσεις από τους νεαρούς ερωτικούς συντρόφους του Ουάιλντ. Πολλές από τις καταθέσεις αυτές καθώς και άλλα ντοκουμέντα δεν κρίθηκε απαραίτητο να χρησιμοποιηθούν στη δίκη. Παράπεσαν και χάθηκαν. Αναδύθηκαν πολύ αργότερα. Τη δεκαετία του 1950 ιδιωτικός συλλέκτης αγοράζει έναντι μικροποσού από παλαιοπωλείο δέσμη πενήντα δύο ανέκδοτων χειρόγραφων σελίδων, τυλιγμένων με ροζ ξεθωριασμένη κορδέλα. Ηταν οι καταθέσεις τριάντα δύο μαρτύρων κατά του Οσκαρ Ουάιλντ. Μετά τον θάνατο του συλλέκτη η χήρα του πουλάει τη δέσμη σε δημοπρασία του οίκου Christie’s.

Μεταξύ των παραστατικών λεπτομερειών των καταθέσεων αυτών είναι εκείνες που περιγράφει η Margaret Cotta, καμαριέρα στο ξενοδοχείο Savoy, έναν από τους τόπους συνάντησης του Ουάιλντ με τους νεαρούς εραστές του. Στην κατάθεσή της η Margaret Cotta περιγράφει πώς βρίσκει μια μέρα ένα «τραχύ» δεκατετράχρονο αγόρι, ξαπλωμένο στο κρεβάτι του Ουάιλντ, τα σεντόνια του οποίου είναι γεμάτα λεκέδες σπέρματος και βαζελίνης. Προσθέτει δε ότι τα κλινοσκεπάσματα του δωματίου του Ουάιλντ πλένονταν πάντα χωριστά από τα υπόλοιπα σεντόνια του ξενοδοχείου Savoy. Με παρόμοιες σκανδαλώδεις λεπτομέρειες είχαν περιγράψει στη δίκη τα ερωτικά συναπαντήματά τους με τον συγγραφέα οι δεκαεξάχρονοι Walter Grainger και Alphonse Conway.

Η βαριά καταδίκη, ο δημόσιος εξευτελισμός, ο γολγοθάς της φυλάκισης, τα καταναγκαστικά έργα, η εξαθλίωση της εξορίας δεν στέκονται ικανά να αποτρέψουν τον Οσκαρ Ουάιλντ από τις εφηβοφιλικές του επιθυμίες. Το τελευταίο επτάμηνο της ζωής του, σε ηλικία σαράντα έξι σχεδόν ετών, συνάπτει στη Σικελία σχέση με τον δεκαπεντάχρονο Giuseppe Loverde, τις χάρες του οποίου εξυμνεί σε επιστολή του: «Δεκαπέντε χρόνων και τόσο γλυκός. Λέει ότι δεν πρόκειται να με ξεχάσει και πράγματι νομίζω ότι λέει αλήθεια, επειδή κάθε μέρα τον φιλούσα πίσω από το θυσιαστήριο του ναού».

Ο Nick Sheppard προσθέτει στο «κατηγορώ» του ότι ο Οσκαρ Ουάιλντ παρέα με τον Andre Gide απολάμβαναν στα ταξίδια τους εκείνο το οποίο τότε αποκαλούσαν «Seduction of the Orient and the Meditarranean» και σήμερα ονομάζουμε «σεξουαλικό τουρισμό», όπως το περιστατικό με το μελαμψό αγόρι που έπαιζε φλάουτο στην Αλγερία. Το 2017, σύμφωνα με τον γνωστό ως «Νόμο Τούρινγκ» (αναφορά στη μαθηματική διάνοια που κατάφερε να σπάσει τον κρυπτογραφικό κώδικα των Γερμανών κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και αυτοκτόνησε το 1954 ύστερα από καταδίκη του εξαιτίας ομοφυλοφιλικών του σχέσεων), ο Οσκαρ Ουάιλντ περιλαμβάνεται μεταξύ εκείνων στους οποίους χορηγείται μετά θάνατον χάρη για τις καταδίκες τους για σοδομισμό.

Ακόμα, όμως, και όσοι σήμερα επιζητούν την αναθεώρηση των απόψεων για τον Οσκαρ Ουάιλντ διαχωρίζουν σαφώς το πρόσωπο από το έργο. Ο Nick Sheppard τελειώνει το άρθρο του με αυτή τη φράση: «Θα εκτιμώ πάντα τον Ουάιλντ ως καλλιτέχνη. Εχω δει το έργο του “Η σημασία του να είσαι ειλικρινής” μισή δωδεκάδα φορές και πιθανότατα θα το ξαναδώ τουλάχιστον άλλες τόσες».

Και αυτό δεν είναι κάτι το νέο. Την εποχή που ο Ουάιλντ δικαζόταν και καταδικαζόταν ο κόσμος συνέχισε να συρρέει και να απολαμβάνει τα έργα του στα θέατρα, απλώς οι θιασάρχες κάλυπταν στις αφίσες το όνομά του.

ΤΟΝ ΕΦΤΥΝΑΝ. Τι μέλλει γενέσθαι; Θα παραμείνει ο Οσκαρ Ουάιλντ στην Ιστορία ως ένας πολιτιστικός ήρωας, τραγικό θύμα των προκαταλήψεων μιας υποκριτικής κοινωνίας, ή θα επαναπροσδιοριστεί ως μια διεστραμμένη ιδιοφυΐα, ένας κατάπτυστος εφηβόφιλος; Ας μην ξεχνάμε ότι κατά τη διακομιδή του στη φυλακή του Ρέντινγκ, τα πλήθη που χλεύαζαν στον σταθμό του τρένου κυριολεκτικά τον έφτυναν.

Το πράσινο malmaison (Dianthus «Souvenir de la Malmaison»), η σπάνια ποικιλία γαρίφαλου που συνήθιζε να φοράει στο πέτο του και είχε σχεδόν εξαφανιστεί από τη δεκαετία του 1930, αλλά τώρα αναβιώνει με τον πρίγκιπα Κάρολο να το καλλιεργεί στο Highgrove και τον λόρδο και τη λαίδη Rothschild στο Eythrope Manor, θα συνεχίσει να θεωρείται ιστορικό σύμβολο ομοφυλοφίλων όπως το ανεστραμμένο ροζ τρίγωνο και η σημαία του ουράνιου τόξου ή θα κατακρημνιστεί σε σήμα αναγνώρισης εφηβόφιλων;

Και η φυλακή του Ρέντινγκ με το κελί C.3.3 του έγκλειστου ποιητή, το γκραφίτι του Banksy με την υπογραφή του Team Robbo στον περιμετρικό τοίχο τι θα απογίνουν; Θα μετατραπούν σε πολυχώρο πολιτισμού ή σε θηριώδες εμπορικό κέντρο; Αν κρίνουμε από την πρόσφατη ανακοίνωση του υπουργείου Δικαιοσύνης ότι θα προτιμηθεί η πλέον οικονομικά συμφέρουσα για τον φορολογούμενο λύση, μάλλον το δεύτερο θα συμβεί.

Ετσι, εκεί που κάποτε σιωπηλά έσερναν τα βήματά τους αμαρτωλές ψυχές, θα τσουλάνε τρόλεϊ φορτωμένα ψώνια, θα ξεφορτώνουν προμήθειες φορτηγά, θα παρκάρουν γιώτα χι και μηχανάκια. Μέσα στο πανδαιμόνιο από φρεναρίσματα, φωνές, κουδουνίσματα κινητών, θα φτάνει άραγε στα αφτιά των πελατών η ηχώ από τη φωνή του φυλακισμένου ποιητή να ψιθυρίζει: «Η αλήθεια είναι σπάνια ξεκάθαρη και ποτέ απλή»;

Ο Ευγένιος Τριβιζάς είναι εγκληματολόγος – συγγραφέας.