Το μέλλον της ευρωπαϊκής άμυνας

Οι εξελίξεις στο Αφγανιστάν με την αποχώρηση των αμερικανικών στρατευμάτων και την επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία σημάδεψαν το καλοκαίρι του 2021 και επανάφεραν στο επίκεντρο της ατζέντας της ΕΕ θέματα που η πανδημία και η αντιμετώπιση των επιπτώσεών της ενδεχομένως να είχαν προσωρινά (και μόνο σχετικά) παραμερίσει από τα πρωτοσέλιδα. Μεταξύ αυτών αναμφισβήτητά συμπεριλαμβάνεται το φάσμα των πρωτοβουλιών για την ενίσχυση της συνεργασίας στον τομέα της άμυνας, οι οποίες προωθήθηκαν με ένταση μετά την παρουσίαση της Παγκόσμιας Στρατηγικής της ΕΕ το 2016 – στον απόηχο του ρωσικού επεκτατισμού και της προσάρτησης της Κριμαίας – και εφαρμόζονται σταδιακά έκτοτε. Η αιφνιδιαστική για την ΕΕ αμυντική συμφωνία ΗΠΑ, Αυστραλίας και Ηνωμένου Βασιλείου (ΑUKUS) και, ιδιαίτερα για την Ελλάδα, η σύναψη της αμυντικής συμφωνίας με τη Γαλλία, επανάφεραν δυναμικά τη συζήτηση για τη μορφή και τη φύση της μελλοντικής αμυντικής ταυτότητας της ΕΕ καθώς και της συνύπαρξης και συσχέτισης της «Ευρώπης της άμυνας» με την ιστορική διατλαντική συμμαχία που αποτελεί το ΝΑΤΟ.

Παρά τα φαινόμενα, τα ερωτήματα των πρόσφατων ημερών σχετικά με τις αμυντικές δυνατότητες και τη στρατηγική κουλτούρα της ΕΕ δεν είναι καινούργια. Η ανάγκη για την υλοποίηση του άρθρου 42 της συνθήκης της Λισαβόνας που προβλέπει τον «προοδευτικό προσδιορισμό μιας κοινής αμυντικής ένωσης» επισημάνθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ήδη από το 2013 και έθεσε σε τροχιά μια πορεία που οδήγησε στην Παγκόσμια Στρατηγική και στα σχέδια για την υλοποίησή της στον τομέα της άμυνας, μεταξύ άλλων στη δημιουργία του Ευρωπαϊκού Ταμείου Αμυνας για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας, στη θέσπιση της Στρατιωτική Δυνατότητας Σχεδίασης και Διεξαγωγής Επιχειρήσεων (μιας στρατιωτικής δομής διοίκησης και ελέγχου για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις της ΕΕ) και στη μόνιμη διαρθρωμένη συνεργασία, η οποία δίνει τη δυνατότητα στα κράτη – μέλη να αναπτύξουν από κοινού αμυντικές ικανότητες, να επενδύσουν σε κοινά σχέδια ή να ενισχύσουν την από κοινού επιχειρησιακή ετοιμότητά τους (στον χερσαίο, θαλάσσιο, εναέριο και τον κυβερνοχώρο) στη βάση συγκεκριμένων έργων. Απώτερος σκοπός των πρωτοβουλιών και βημάτων αυτών είναι η επίτευξη του «επιπέδου φιλοδοξίας» της ΕΕ στην άμυνα, στο οποίο περιλαμβάνεται τόσο η ικανότητα αντιμετώπισης εξωτερικών κρίσεων, όσο και η προστασία των πολιτών της ΕΕ καθώς και η στήριξη τρίτων χωρών.

Πέραν των σχεδίων δράσης και των χρονοδιαγραμμάτων, η πορεία προς κάποιας μορφής αμυντική ένωση προϋποθέτει όμως και συλλογικές απαντήσεις από τους 27 εταίρους σε καίρια στρατηγικά ερωτήματα σχετικά με τους στόχους της κοινής αμυντικής πολιτικής, τον βαθμό και τη φύση των εταιρικών σχέσεων με τρίτους (π.χ. ΗΠΑ, ΗΒ, ΝΑΤΟ, διεθνείς και περιφερειακούς οργανισμούς, συμμάχους στον Ινδο-Ειρηνικό) και τα όρια των φιλοδοξιών – τόσο στο επίπεδο της εσωτερικής αλληλεγγύης και αμοιβαίας άμυνας, όσο και στο επίπεδο των επιχειρήσεων που η ΕΕ μπορεί να εκτελέσει – ενίοτε και αυτόνομα. Τόσο το Αφγανιστάν όσο και η AUKUS ανέδειξαν την ανάγκη στρατηγικής θεώρησης των συμμαχιών και των επιχειρησιακών δυνατοτήτων, ενώ η ελληνογαλλική συμφωνία συνδέεται ξεκάθαρα με το καίριο θέμα της αμοιβαίας άμυνας.

Προϋπόθεση για την απάντηση των ερωτημάτων αυτών αποτελούν η συλλογική αναγνώριση κοινών απειλών, η διαφάνεια στην ανταλλαγή πληροφοριών και στον σχεδιασμό των αμυντικών δυνατοτήτων και η χάραξη στρατηγικών σχέσεων με συμμάχους και εταίρους. Τα παραπάνω αποτελούν τη βάση των φιλόδοξων συζητήσεων μεταξύ των κρατών – μελών της ΕΕ για την ανάπτυξη της Στρατηγικής Πυξίδας, μιας διαδικασίας 18 μηνών που σκοπό έχει να αποσαφηνίσει τα καίρια ερωτήματα σχετικά με την αμυντική ένωση και να θέσει συγκεκριμένες κατευθύνσεις στο επιχειρησιακό, τεχνολογικό και στρατηγικό επίπεδο για την επίτευξή της λεγόμενης στρατηγικής αυτονομίας και της ανθεκτικότητας της ΕΕ. Η παρουσίαση της πυξίδας τον ερχόμενο Μάρτιο, σύντομα μετά από την Ευρωπαϊκή Σύνοδο Αμυνας υπό τη γαλλική προεδρία του Συμβουλίου, εγγυάται ότι το 2022 θα αποτελέσει σημαδιακό έτος για την ευρωπαϊκή άμυνα. Προς ποια κατεύθυνση, η πυξίδα θα δείξει.

Η δρ Eλενα Λαζάρου είναι επικεφαλής του Τομέα Εξωτερικής Πολιτικής στην Υπηρεσία Ερευνας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (ΥΕΕΚ) και ερευνητική συνεργάτρια του ινστιτούτου Chatham House και στο ΕΛΙΑΜΕΠ. Το άρθρο αυτό βασίζεται στη μελέτη «Where is the EU Strategic Compass pointing?» της ΥΕΕΚ