Το μήνυμα της Αλληλεγγύης και η δύναμη των «άοπλων προφητών»

Ο Νικολό Μακιαβέλι στο βιβλίο του «Ο Ηγεμών» σημειώνει μια ιστορική ορθότητα. Με ένα ίχνος ειρωνείας αναφέρει πως «όλοι οι οπλισμένοι προφήτες νικούν και οι άοπλοι ηττούνται». Δεν υπάρχει όμως κανόνας χωρίς εξαιρέσεις. Η ιστορία αρκετές φορές δικαίωσε άοπλους προφήτες. Συνήθως αργοπορώντας, αλλά πάντοτε με έμφαση. Εξαιρετικό παράδειγμα αποτελεί η ιστορική νίκη του πολωνικού κινήματος της «Αλληλεγγύης» και το «Μήνυμα προς τους εργαζόμενους λαούς της Ανατολικής Ευρώπης» που ανακοινώθηκε πριν από 40 χρόνια.

Ο πολωνικός Αύγουστος του 1980 και η ίδρυση του Ανεξάρτητου Αυτοδιοικούμενου Συνδικάτου «Αλληλεγγύη» είναι ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα στην ιστορία της μεταπολεμικής Ευρώπης, με ρηξικέλευθες συνέπειες για τη διεθνή κοινότητα. Ωστόσο, λίγοι ήταν τότε εκείνοι που πίστευαν στην πτώση του κομμουνισμού και της σοβιετικής κυριαρχίας στην Κεντροανατολική Ευρώπη. Για να το πιστέψει κανείς έπρεπε να νιώσει την ατμόσφαιρα του 1ου Εθνικού Συνεδρίου της Αλληλεγγύης, στις 5/9/1981 στο Γκντανσκ.

Ολος ο κόσμος παρακολουθούσε με θαυμασμό το πρώτο ανεξάρτητο συνδικαλιστικό κίνημα στην περιοχή από τον ποταμό Ελβα ως το Βλαδιβοστόκ να συσκέπτεται ελεύθερα με βάση τα πρότυπα της δημοκρατίας και του κοινοβουλευτισμού. Στο Συνέδριο διαμορφώθηκε το όραμα για τις συστημικές, κοινωνικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις, με κοινό παρονομαστή την ιδέα της αυτοδιοίκησης και της κοινωνίας των πολιτών. Το πρόγραμμα της «Αλληλεγγύης» έφερε μεγάλη πρόοδο στον τρόπο προσέγγισης των θεμάτων του κράτους και της οικονομίας, υπονόμευε το υφιστάμενο αυταρχικό καθεστώς, ενώ οι αλλαγές ακολουθούσαν το πνεύμα του νεωτερισμού.

Σήμερα, μετά τις εμπειρίες της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης και της πανδημίας, βλέπουμε ξεκάθαρα ότι οι κοινωνικοί και οι οικονομικοί στόχοι πρέπει να εναρμονίζονται και ότι χρειαζόμαστε τη βιώσιμη ανάπτυξη που δεν βασίζεται σε βραχυπρόθεσμα κέρδη. Κατανοούμε τη σημασία της συμμετοχής των πολιτών και της εθνικής και ευρωπαϊκής εκπροσώπησης των λαών για τη σταθερή λειτουργία των θεσμών και τη λήψη των σωστών αποφάσεων στρατηγικής σημασίας. Πιθανώς, αν δεν είχε επιβληθεί ο στρατιωτικός νόμος στην Πολωνία το 1981, οι μεταρρυθμίσεις που προτάθηκαν πριν από σαράντα χρόνια στο 1ο Συνέδριο της «Αλληλεγγύης» να μπορούσαν να είναι πολύ μπροστά από την εποχή τους και να δρομολογήσουν πρωτοποριακές λύσεις. Ωστόσο αυτό αποτελεί μια ξεχωριστή συζήτηση.

Το πιο σημαντικό και διορατικό έργο του Συνεδρίου ήταν το «Μήνυμα προς τους εργαζομένους της Ανατολικής Ευρώπης». Το έγγραφο είχε ρεαλιστικό στόχο, ήταν απλό και ειλικρινές:

Οι αντιπρόσωποι που συγκεντρώθηκαν στο Γκντανσκ στο 1ο Συνέδριο της «Αλληλεγγύης» στέλνουν τους χαιρετισμούς τους και εκφράζουν την υποστήριξή τους στους εργαζομένους της Αλβανίας, της Βουλγαρίας, της Τσεχοσλοβακίας, της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, της Ρουμανίας, της Ουγγαρίας και όλων των εθνών της Σοβιετικής Ενωσης. Ως το πρώτο ανεξάρτητο εργατικό συνδικάτο στη μεταπολεμική ιστορία μας, αισθανόμαστε βαθιά το κοινό στοιχείο των εμπειριών μας. Διαβεβαιώνουμε ότι, σε αντίθεση με τα ψέματα που διαδίδονται στις χώρες σας, είμαστε μια πραγματική οργάνωση δέκα εκατομμυρίων εργαζομένων, που δημιουργήθηκε ως αποτέλεσμα των εργατικών απεργιών. Στόχος μας είναι να αγωνιστούμε για βελτιωμένες συνθήκες διαβίωσης για όλους τους εργαζομένους. Στηρίζουμε όσους από εσάς αποφασίσατε να συμμετάσχετε στον δύσκολο αγώνα για ένα ελεύθερο συνδικαλιστικό κίνημα. Πιστεύουμε πως σύντομα οι εκπρόσωποί σας και οι εκπρόσωποί μας θα μπορούν να συναντηθούν για να ανταλλάξουν τις συνδικαλιστικές τους εμπειρίες.

Ακόμα και μέσα στην ίδια την «Αλληλεγγύη» υπήρχαν αρκετοί ακτιβιστές που θεώρησαν το «Μήνυμα» πολύ τολμηρό. Παρ’ όλα αυτά, στις 8/9/1981, υιοθετήθηκε από την πλειοψηφία ως επίσημο έγγραφο του Συνεδρίου. Οπως ήταν αναμενόμενο, εξόργισε τις κομμουνιστικές αρχές στην Πολωνία και σε άλλες χώρες. Η Μόσχα θύμωσε. Ο Λεονίντ Μπρέζνιεφ περιέγραψε το «Μήνυμα» ως «επικίνδυνο και προκλητικό (…) που αποσκοπεί στη διασπορά σύγχυσης σε όλες τις σοσιαλιστικές χώρες». Εντάθηκε η εκστρατεία ψεμάτων και μίσους κατά της «Αλληλεγγύης». Πολλοί πολιτικοί της Δύσης είχαν επίσης τις αμφιβολίες τους, πιστεύοντας ότι το «Μήνυμα» ήταν μια ριψοκίνδυνη κίνηση.

Αυτό το Μήνυμα όμως άλλαξε την εικόνα της Ευρώπης. Σήμερα, μπορούμε να δούμε καθαρά ότι η πράξη ήταν προφητική. Οι «άοπλοι προφήτες» νίκησαν. Μετά το 1981 ακολούθησε το 1989 όταν ένα κύμα ελευθερίας σάρωσε την Ευρώπη, το Τείχος του Βερολίνου έπεσε, ο κομμουνισμός και η Σοβιετική Ενωση κατέρρευσαν. Αυτό δημιούργησε το έδαφος για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και ενίσχυσε τη συμμαχία των ελεύθερων εθνών, καθώς οι χώρες της περιοχής μας προσχώρησαν στο ΝΑΤΟ και στην ΕΕ. Ετσι, στην Κεντροανατολική Ευρώπη πραγματοποιήθηκε μια ιστορική επιτυχία. Αποτελεί πλέον μια περιοχή σταθερότητας και ανάπτυξης, έναν τόπο που προσελκύει την παγκόσμια προσοχή με τα επιτεύγματά του, τις οικονομικές δυνατότητες και τις φιλοδοξίες της.

Η ουσία του «Μηνύματος» ήταν η ιδέα της κοινής μοίρας και μιας αλληλεγγύης πέρα από τα σύνορα. Οπως και πριν από 40 χρόνια, αυτή η ιδέα εξακολουθεί να μας καθοδηγεί σαν ηθική πυξίδα. Βρίσκεται στα θεμέλια της συνεργασίας με άλλες χώρες της περιοχής, είτε εντός της Ομάδας Βίσεγκραντ, της Bucharest Nine, μιας πλατφόρμας στρατιωτικής συνεργασίας χωρών στην ανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ, είτε της Πρωτοβουλίας Τριών Θαλασσών, η οποία φέρνει κοντά χώρες που βρίσκονται ανάμεσα στη Βαλτική, την Αδριατική και τη Μαύρη Θάλασσα. Χαιρετίζω το γεγονός ότι η Πρωτοβουλία Τριών Θαλασσών αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο στην Ευρώπη και σε παγκόσμιο επίπεδο ως ένα σημαντικό εγχείρημα με στόχο την ανάπτυξη υποδομών, τη δημιουργία φορέων οικονομικής συνεργασίας στον άξονα Βορρά – Νότου της Ευρώπης και την ενίσχυση της συνοχής της ΕΕ. Μια άλλη σημαντική πρωτοβουλία είναι η νεοσύστατη Πλατφόρμα της Κριμαίας, η εναρκτήρια σύνοδος της οποίας πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια των πρόσφατων εκδηλώσεων για την 30ή επέτειο της ανεξαρτησίας της Ουκρανίας. Μέσω αυτού του φορέα στέλνουμε ένα κοινό μήνυμα ότι δεν θα εθελοτυφλούμε σε περιπτώσεις παραβίασης του διεθνούς δικαίου, παραβίασης της ακεραιότητας του κράτους και υπονόμευσης της ασφάλειας στην περιοχή μας.

Συνεργαζόμαστε στο όνομα των κοινών μας συμφερόντων και της ιδέας της ελευθερίας που γεννήθηκε από το μήνυμα Αλληλεγγύης που στάλθηκε από την Πολωνία πριν από 40 χρόνια. Σήμερα, απολαμβάνουμε και υπερασπιζόμαστε μαζί τα οφέλη αυτής της νίκης της ελευθερίας. Η επιτυχία της Κεντροανατολικής Ευρώπης πηγάζει από ένα όραμα που ανακοίνωσαν με θάρρος και σθένος οι συμμετέχοντες στο συνέδριο της Αλληλεγγύης, στο Γκντανσκ το 1981. Μην υποτιμάτε τη δύναμη των προφητών, ακόμα κι αν σας φαίνεται πως είναι άοπλοι.

Ο Αντρέι Ντούντα είναι ο πρόεδρος της Πολωνικής Δημοκρατίας.

Το κείμενό του δημοσιεύτηκε στο μηνιαίο πολωνικό περιοδικό «Wszystko Co Najważniejsze» στο πλαίσιο προγράμματος του Ινστιτούτου Εθνικής Μνήμης