Η ποπ κουλτούρα και τα λαϊκιστικά αφηγήματα

Το  ζήτημα της ανισότητας, και αντιστρόφως το αίτημα της ισότητας σε όλα τα επίπεδα, θα καθορίσει την πολιτική του 21ου αιώνα με τρόπο που δεν το έκανε στον 20ο. Και με δεδομένο ότι το διεθνές σύστημα δεν είναι καθόλου ευέλικτο, πορώδες ή δημοκρατικά λειτουργικό σε αυτή τη φάση, είναι δύσκολο να δει κανείς το πώς αυτό το αίτημα μπορεί να ικανοποιηθεί με μετριοπαθή, συναινετικό τρόπο. Οι δομές της παγκόσμιας διακυβέρνησης – δηλαδή εκείνοι οι μηχανισμοί που θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν την ανισότητα – είναι ακόμα σε ατελή ή εμβρυακή μορφή, οπότε δεν είναι σε θέση να ρυθμίσουν και να εξισορροπήσουν κάποιες ακραίες στρεβλώσεις που υφίσταται και αναπαράγει ο καπιταλισμός.

Οι τεχνολογικοί κολοσσοί της Σίλικον Βάλεϊ επεξεργάζονται και προωθούν ιδέες όπως το Καθολικό Βασικό Εισόδημα (ένα ποσό που θα δίνεται σε όλους τους πολίτες ασχέτως απασχόλησης ή παραγωγικότητας). Υπάρχει όμως ο κίνδυνος τέτοια μέτρα απλώς να ενισχύσουν την αίσθηση ταπείνωσης και απώλειας ελέγχου και ταυτότητας που εκατομμύρια πολίτες στις αποβιομηχανοποιημένες  περιφέρειες της Δύσης νιώθουν. Δεν αρκεί να μοιράσεις ελεημοσύνη στους φτωχούς για να ξεπεράσεις το δομικό πρόβλημα της ανισότητας. Με άλλα λόγια, η λύση δεν είναι κατά βάση οικονομική, αλλά ηθική, συναισθηματική, πολιτισμική, πολιτική: έχει αποδειχθεί επανειλημμένως από πειράματα κοινωνικής ψυχολογίας ότι η αντίληψη που έχουμε για το βιοτικό μας επίπεδο είναι συνάρτηση του βιοτικού επιπέδου των άλλων ανθρώπων τριγύρω μας. Επομένως, αυτό το κράμα θυμού, ταπείνωσης και απόρριψης υπαρχουσών δομών θα συνεχίσει να εξαπλώνεται, και η ποπ κουλτούρα απλώς αντικατοπτρίζει αυτήν την τάση. Προφανώς, λαϊκιστικά αφηγήματα που αντιμετωπίζουν τους πολίτες ως αμέτοχα θύματα χωρίς ευθύνη για τα όσα συμβαίνουν είναι όχι απλώς ανακριβή, αλλά κυρίως επικίνδυνα, γιατί ουσιαστικά υποδαυλίζουν μια βίαιη ανατροπή του status quo, χωρίς συνειδητοποίηση της πολυπλοκότητας του συστήματος, των θετικών κεκτημένων, της προσπάθειας που απαιτείται για να γίνει καλύτερος ο κόσμος και της ευθύνης που όλοι έχουμε για την κατάσταση στην οποία ήδη βρισκόμαστε.

Ο Ρωμανός Γεροδήμος είναι αναπληρωτής καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής και Δημοσιογραφίας στο πανεπιστήμιο του Bournemouth.