«Η γνώση των μουσείων μπορεί να περιμένει»

Αν ήσασταν υποχρεωμένος την επόμενη δεκαετία της ζωής σας να την περάσετε μόνο με βιβλία που έχετε ήδη διαβάσει, ποια θα ήταν τα βιβλία αυτά;

Εάν μπορώ να πάρω ολόκληρη τη βιβλιοθήκη μου μαζί μου, δεν θα υπάρχει κανένα πρόβλημα. Θα έχω υλικό. Εάν όμως έχω περιορισμένο αριθμό βιβλίων, επί παραδείγματι 10 ή 20, τότε θα πρέπει να βουτήξω στο βάθος εκείνων των βιβλίων που με έχουν επηρεάσει. Υποχρεωτικώς θα ξεκινούσα με το αγαπημένο βιβλίο των παιδικών μου χρόνων: το «Παραμύθι χωρίς όνομα» της Πηνελόπης Δέλτα. Σίγουρα θα έπαιρνα το «Σταυροφορία χωρίς σταυρό» του Αρθουρ Καίστλερ, το «Βαλς του αποχαιρετισμού» του Μίλαν Κούντερα, την «Πάπισσα Ιωάννα» του Ροΐδη, τον «Μάγο» του Τζον Φόουλς, την «Πολιορκία» του Αλέξανδρου Κοτζιά, το «Πλατύ ποτάμι» του Γιάννη Μπεράτη, τον «Λεωνή» του Θεοτοκά, το «Πράσινο σύννεφο» του Νιλ. Οπωσδήποτε τα ποιήματα του Καβάφη, το «Συναξάρι του Ανδρέα Κορδοπάτη» του Βαλτινού και το «Αλέξανδρος Αδαμαντίου Εμμανουήλ», τη μελέτη του Παπαγιώργη για τον Παπαδιαμάντη. Τέλος, όσο και να ακουσθεί περίεργο θα έπαιρνα μαζί μου δύο νομικά βιβλία που με έχουν σημαδέψει. Το «Concept of Law» του Χαρτ και το «Reflections of the Law of Maritime Delimitations» του Βέιλ. Εάν μπορούσα θα έπαιρνα και όλη την Ιστορία του Ελληνικού Εθνους της Εκδοτικής Αθηνών. Πλήρη!

Με τον θάνατο του Μίκη Θεοδωράκη ξανακούστηκε έντονα ο μελοποιημένος στίχος του Γιώργου Σεφέρη «Να σηκωθούμε λίγο ψηλότερα». Εσείς πώς τον εννοείτε τον στίχο αυτόν;

Μα, το λέει ο ποιητής! «Θα ιδούμε τις αμυγδαλιές ν’ ανθίζουν/τα μάρμαρα να λάμπουν στον ήλιο/τη θάλασσα να κυματίζει». Πρέπει να δούμε όμως και πότε γράφτηκε το συγκεκριμένο ποίημα. Προέρχεται από τη συλλογή «Μυθιστόρημα» που εξέδωσε ο Γιώργος Σεφέρης το 1935. Περίοδος μεσοπολέμου. Πολλαπλά αδιέξοδα για τη χώρα που δεν μπορεί να ορθοποδήσει, που είναι διαρκώς βυθισμένη σε ένα πολιτικό τέλμα. Ο Σεφέρης, βαθιά επηρεασμένος από το ελληνικό τοπίο ξεκινά τη συλλογή του με ένα απόσπασμα του Αρθούρου Ρεμπώ: Si j’ ai du gout, ce n’ est guère/Que pour la terre et les pierres. Σε κάπως ελεύθερη μετάφραση: εάν έχω γεύση δεν θα είναι παρά για τη γη και για τις πέτρες. Το «Μυθιστόρημα» είναι βγαλμένο από τα σπλάχνα της Ελλάδας. Θάλασσα, πολλή θάλασσα! Πεύκα, αλμύρα, γη, αλέτρια, μάρμαρα. Το συγκεκριμένο ποίημα είναι και το πιο αισιόδοξο από αυτά που περιέχονται στη συλλογή. Είναι απόλυτα ελληνικό: ανθισμένες αμυγδαλιές, μάρμαρα, θάλασσα… Είναι ένα ποίημα πλημμυρισμένο από διάθεση να ξεφύγουμε, να ανέβουμε λίγο παραπάνω. Λίγο…

Αν σας προτείνονταν δύο ταξιδιωτικοί προορισμοί, ο ένας σε μία χώρα του αναπτυσσόμενου κόσμου με μεγάλο ανθρωποκεντρικό ενδιαφέρον και ο δεύτερος σε μια χώρα με υπερχειλίζοντα αριθμό μουσείων, ποια χώρα θα επιλέγατε τελικά;

Χωρίς αμφιβολία θα επέλεγα τη χώρα του αναπτυσσόμενου κόσμου. Η γνώση των μουσείων μπορεί να περιμένει. Αλλωστε γνωρίζοντας τον κόσμο μπορείς να εκτιμήσεις καλύτερα τις μαρτυρίες από το παρελθόν τους ή τις καλλιτεχνικές, ιστορικές ή άλλες εκφράσεις του πολιτισμού τους γενικότερα, όπως πολλές φορές εκτίθενται στα μουσεία. Επιπλέον, τα μουσεία δεν απεικονίζουν πάντα την πραγματικότητα της ζωής αλλά μάλλον την πιο ωραία πλευρά της. Η κατ’ εξοχήν περιοχή με τεράστιο ανθρωποκεντρικό ενδιαφέρον παραμένει η Ινδία ή όπως την αποκαλούσαμε στο παρελθόν «οι Ινδίες», πολλές χώρες σε μία υποήπειρο. Ο ακμαίος και στιβαρός πολιτισμός της δεν επιτρέπει να αλωθεί η χώρα από τα υποκατάστατα του δυτικού πολιτισμού που συνήθως φτάνουν σε χώρες του αναπτυσσόμενου κόσμου. Παράλληλα της δίνει το δικαίωμα να κοιτά κατάματα τους άλλους πολιτισμούς και να διεκδικεί το δικό της ατόφιο μερίδιο. Στη βαλκανική γειτονιά μας θα ξεχώριζα ως προορισμούς την Αλβανία και τη Βοσνία.

Ποιο είναι αυτό το κάτι περισσότερο που εννοεί κανείς όταν παρατηρεί τις ανθρώπινες σχέσεις μέσα από το πρίσμα της διεθνούς συνθήκης και όχι της γεωγραφικής εντοπιότητας;

Παρατηρώ τα νέα παιδιά που έχουν περάσει στα πανεπιστήμια τα τελευταία 2-3 χρόνια. Είναι η κατεξοχήν γενιά που έχει εθιστεί στην οθόνη των υπολογιστών, των τάμπλετ ή των κινητών. Εδώ και ενάμιση χρόνο αυτοί οι νέοι άνθρωποι είναι υποχρεωμένοι στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση. Είναι όμως περισσότερο από σαφές ότι εκείνο που τους λείπει είναι η ανθρώπινη επαφή. Δεν είναι τυχαίο ότι εμβολιάστηκαν σε τέτοιους μαζικούς αριθμούς. Θέλουν να ζήσουν τη ζωή τους. Αν φύγουμε από το επίπεδο των πανεπιστημίων και πάμε σε παγκόσμια κλίμακα θα διαπιστώσουμε ότι παρά την τρομακτική πρόοδο της τεχνολογίας, ιδίως κατά τις τελευταίες δεκαετίες, η συμπεριφορά του ανθρώπου δεν έχει αλλάξει στα βασικά εδώ και χιλιετίες. Δεν είναι τυχαίο ότι ανάμεσα σε ένα αρχαίο ελληνικό δράμα και ένα σημερινό η διαφορά είναι ελάχιστη. Ολοι οι άνθρωποι σε όλα τα πλάτη και μήκη της γης είναι φτιαγμένοι από την ίδια στόφα. Αγαπάνε για τον ίδιο λόγο. Κλαίνε και γελάνε για τους ίδιους λόγους. Παθιάζονται, πικραίνονται και δίνουν τους δικούς τους αγώνες. Αυτό νομίζω ότι είναι και το πιο συγκλονιστικό στην ανθρώπινη φύση.

Ποια μεγάλη ρήση που έχει διατυπωθεί στο παρελθόν, αισθάνεστε να αποτελεί κατά κάποιον τρόπο το προσωπικό σας μότο;

Νομίζω η ρήση περί ευθύνης που αναφέρει στην Ασκητική του ο Καζαντζάκης: «Να αγαπάς την ευθύνη. Να λες: Εγώ, εγώ μονάχος μου έχω χρέος να σώσω τη γης. Αν δε σωθεί, εγώ φταίω». Προσπαθώ να την εφαρμόζω στην πράξη κάθε μέρα. Δεν είναι εύκολο. Μόνον έτσι θα μπορέσουμε να προχωρήσουμε μπροστά. Να βάλουμε μια πέτρα απανωτή, που έλεγε ένας παλιός καλός μου φίλος. Να σηκωθούμε λίγο ψηλότερα…