Δικαιολογημένοι οι πανηγυρισμοί;

Λίγες ώρες πριν υπογραφεί η συμφωνία αμυντικής συνεργασίας με τη Γαλλία και ανακοινωθεί η αγορά των φρεγατών, ο Πρωθυπουργός είχε δώσει μια συνέντευξη στην ΕΡΤ. Ρωτήθηκε, φυσικά, για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Και επανέλαβε πως οι «μεγάλες διαφορές» που έχουμε «με σημαντικότερη το ζήτημα της οριοθέτησης των θαλασσίων ζωνών» δεν έχουν άλλο τρόπο να επιλυθούν «παρά μόνο το Διεθνές Δίκαιο». Τα αυτονόητα, δηλαδή. Πρόσθεσε, όμως, κάτι ακόμη, λιγότερο αυτονόητο: «Εμείς», είπε, «αποδείξαμε και στην περίπτωση της Ιταλίας και στην περίπτωση της Αιγύπτου ότι μπορούμε να κάνουμε τέτοιου είδους συμφωνίες. Συμφωνίες που απαιτούν, ναι, θα το πω ανοιχτά και κάποιες αμοιβαίες υποχωρήσεις, προκειμένου να μπορούμε να πετύχουμε τελικά λύσεις που θα είναι προς όφελος όλων».

Η απάντηση δεν ήταν πρωτότυπη. Ανάλογη διατύπωση έχει χρησιμοποιήσει ξανά ο Πρωθυπουργός. Αλλά αποκτά σημασία ιδιαίτερη, ακριβώς επειδή την επανέλαβε την παραμονή της υπογραφής μιας συμφωνίας που πανηγυρίστηκε ως κίνηση που θωρακίζει τη χώρα απέναντι στην τουρκική απειλή.

Οι πανηγυρισμοί δεν είναι αδικαιολόγητοι. Αρκεί να μη χάνουν την επαφή με την πραγματικότητα. Ναι – μετά από δέκα χρόνια κρίσης, οι ένοπλες δυνάμεις και ιδίως το ναυτικό είχαν άμεση ανάγκη ενίσχυσης και εκσυγχρονισμού, ανάγκη που απέκτησε χαρακτήρα κατεπείγοντος μετά το φοβερό καλοκαίρι του 2020. Ναι – οι γαλλικές φρεγάτες ήταν το όπλο που η ηγεσία του ναυτικού είχε επιλέξει εξ αρχής ως το καταλληλότερο, ανεξάρτητα από κόστος ή πολιτικούς υπολογισμούς. Ναι – η κυβέρνηση και προσωπικά ο Πρωθυπουργός πιστώνεται ότι έδειξε εξαιρετικά ανακλαστικά, αξιοποίησε την ευκαιρία που έδωσαν οι δραματικές εξελίξεις στο Αφγανιστάν και τον Ειρηνικό, ώστε να αναβιώσει μια διαπραγμάτευση που έδειχνε νεκρή και να επιτύχει μια συμφωνία οικονομικά καλύτερη και, κυρίως, πολιτικά αποτελεσματικότερη. Και ναι – το δεύτερο άρθρο της συμφωνίας, που προβλέπει «βοήθεια και συνδρομή», ακόμη και ένοπλη, σε περίπτωση που ένα από τα δύο κράτη κριθεί ότι δέχεται επίθεση, είναι κάτι περισσότερο από διπλωματική επιτυχία. Είναι κίνηση ιστορικής σημασίας.

Τον Αύγουστο του 1974 η οικουμενική κυβέρνηση υπό τον Κωνσταντίνο Καραμανλή αποφάσιζε την αποχώρηση της Ελλάδας από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ, με μια ανακοίνωση που υποστήριζε πως η Συμμαχία «δεν έχει λόγο ύπαρξης και δεν μπορεί να εκπληρώσει τον σκοπό για τον οποίο συνεστήθη, αφού δεν μπορεί να αποτρέψει τον πόλεμο μεταξύ δύο μελών του». Από την επιστροφή στο στρατιωτικό σκέλος, το 1980, κι έπειτα, ήταν διαρκής επιδίωξη όλων των ελληνικών κυβερνήσεων να ερμηνευθεί η συνθήκη της Ουάσιγκτον με τρόπο που να προβλέπει αμυντική αρωγή και σε περίπτωση που μέλος της συμμαχίας δέχεται επίθεση από άλλο μέλος. Αντίστοιχες προσπάθειες έχουν γίνει και στο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Μα είναι η πρώτη φορά από το 1974 που, έστω σε διμερή βάση, αλλά στο πλαίσιο του δικαιώματος συλλογικής αυτοάμυνας που κατοχυρώνει ο χάρτης του ΟΗΕ, έχουμε μια συμφωνία που προβλέπει αμυντική συνδρομή μιας ευρωπαϊκής χώρας σε περίπτωση που μια άλλη ευρωπαϊκή χώρα δεχθεί επίθεση από τρίτη χώρα που μετέχει στην ίδια συμμαχία. Εστω και αν μένει να διευκρινιστεί αν η συγκεκριμένη ρήτρα έχει εφαρμογή – όπως επισήμανε ο Ευάγγελος Βενιζέλος – και σε περίπτωση όχι η επικράτεια αλλά η άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων αμφισβητείται manu militari.

Δικαιολογημένοι, λοιπόν, οι πανηγυρισμοί; Ναι, με δύο προϋποθέσεις, όμως. Να επιβεβαιωθεί – πρώτον – στην πράξη και στον χρόνο ότι, όπως διακηρύχθηκε, η ελληνογαλλική συμφωνία δεν είναι απλώς μια διμερής συμφωνία – σαν εκείνες που οι ευρωπαϊκές δυνάμεις έκαναν τον 19^ο αιώνα, όπως δήλωσε πικρόχολα ευρωπαίος διπλωμάτης στο Politico – αλλά ένα βήμα προς την κοινή ευρωπαϊκή αμυντική πολιτική. Δεν είναι στο χέρι της Ελλάδας να το εξασφαλίσει. Αλλά είναι προφανές ότι η Ελλάδα πρέπει να πείσει ότι αντιμετωπίζει εμπράκτως τη συμφωνία ως τέτοια. Και – δεύτερον – να επιβεβαιωθεί ότι η Αθήνα ενισχύει την άμυνά της, όχι με τη φιλοδοξία να επικρατήσει σε μια κούρσα εξοπλισμών, αλλά για να υποχρεώσει την Τουρκία να αποδεχθεί μια διαδικασία επίλυσης των διαφορών με βάση το διεθνές δίκαιο, με συμφωνίες και – ναι – «με αμοιβαίες υποχωρήσεις».

Ως προς το πρώτο, είχε νομίζω δίκιο ο Δημήτρης Κούρκουλας, όταν έγραφε στα «ΝΕΑ» την Τετάρτη ότι η ελληνογαλλική συμφωνία είναι μια απόδειξη του «νόμου των απρόβλεπτων συνεπειών». Οτι, δηλαδή, η Τουρκία, επιδιώκοντας μια σχετική μα θεαματική απεξάρτηση από τη δυτική συμμαχία (S-400, Συρία, Λιβύη, Καύκασος) για να αναπτύξει μια δική της, ιδεολογικά και θρησκευτικά φορτισμένη πολιτική ισχύος, «επιτάχυνε τη διάβρωση του ΝΑΤΟ και άνοιξε τον δρόμο για μια ευρωπαϊκή πολιτική άμυνας συμπληρωματική αλλά ανεξάρτητη από το ΝΑΤΟ». Είναι προφανές ότι η Ελλάδα πρέπει να φροντίσει να κρατήσει αυτόν τον δρόμο ανοιχτό.

Ως προς το δεύτερο, είναι φρόνιμο να θυμόμαστε ότι οι αμυντικές δαπάνες, για μια χώρα της οποίας το χρέος υπερβαίνει το 200% του ΑΕΠ της και, κατά το ένα τέταρτο, οφείλεται ακριβώς στις στρατιωτικές δαπάνες, μόνον ως αναγκαίο, αναπόφευκτο κακό είναι θεμιτές. Αν, με τα λόγια ενός παλιού, σπουδαίου διπλωμάτη, αγοράζουμε όπλα «όχι για να αποφύγουμε το τραπέζι των διαπραγματεύσεων, αλλά για να αποδείξουμε στην Τουρκία ότι δεν έχει άλλη οδό από εκείνην που οδηγεί στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων». Και κατ’ αναλογία: Ακούω με συμπάθεια όσους είναι έτοιμοι να τραγουδήσουν εκείνο το παλιό «τι τα θέλουμε τα όπλα, τα κανόνια, τα σπαθιά», γιατί αγοράζουμε φρεγάτες, αντί να χτίζουμε σχολεία και νοσοκομεία. Αρκεί να μην είναι οι ίδιοι που είναι έτοιμοι να χαρακτηρίσουν εθνική μειοδοσία κάθε κίνηση προς τον διάλογο με την Τουρκία.