«Το μήνυμα στο “Τρίτο στεφάνι” είναι: “Αντέξτε”»

Μόλις δεκατρείς παραστάσεις και ένα online streaming που παρακολούθησαν από 23.000 σπίτια, σε 52 χώρες και πέντε ηπείρους. Αυτή την πορεία πρόλαβε και έκανε πέρυσι – μία θεατρική σεζόν στο mute λόγω πανδημίας – το «Τρίτο Στεφάνι», η θεατρική μεταφορά του μυθιστορήματος του Κώστα Ταχτσή σε σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Μαρκουλάκη με τη Μαρία Καβογιάννη και τη Μαρία Κίτσου στους ρόλους της Εκάβης και της Νίνας αντίστοιχα. Από την επόμενη Παρασκευή επιστρέφει στη σκηνή του «Παλλάς» (θα λειτουργήσει ως covid free αίθουσα μόνο για εμβολιασμένους θεατές, ενώ όλο το προσωπικό, ηθοοποιοί, τεχνικοί, συντελεστές, είναι επίσης εμβολιασμένοι) με την ελπίδα ότι αργά αλλά σταθερά θα επανακάμψουμε στην πλήρη θεατρική κανονικότητα.

Στο κεντρικό αθηναϊκό θέατρο συνάντησα τον Κωνσταντίνο Μαρκουλάκη εν μέσω προβών τις οποίες επέβαλαν κάποιες αντικαταστάσεις. Κι εκεί, με «θέα» το σκηνικό του Πάρη Μέξη που, όπως θα μου πει αργότερα ο σκηνοθέτης, απεικονίζει τη συνολική μνήμη της Νίνας, δεν χρειάστηκαν πρόλογοι για να μιλήσουμε για τους «χυμούς» αυτού του έργου, του πιο επιδραστικού, ίσως, μυθιστορήματος των τελευταίων δεκαετιών που, εξήντα χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση, εξακολουθεί να διαβάζεται με ένας είδος αφοσίωσης από τις επόμενες γενιές. Εξάλλου, όπως συμβαίνει με όλα τα σπουδαία λογοτεχνήματα, ο κάθε αναγνώστης βρίσκει στους χειμαρρώδεις μονολόγους της Εκάβης και τα ξεσπάσματα της Νίνας, τις δικές του αναφορές και αναγωγές, το δικό του κέντρο.

Ο ίδιος «επισκέφθηκε», όπως λέει χαρακτηριστικά, για πρώτη φορά το «Τρίτο Στεφάνι» σε ηλικία 23 ετών όταν έπαιξε τον ρόλο του Δημήτρη (του μοιραίου γιου της Εκάβης) στην τηλεοπτική μεταφορά του Γιάννη Δαλιανίδη. «Προσπαθώντας να βρω το κέντρο του έργου – μαζί με τον Νίκο Μανουσάκη στη διασκευή -, τη θέση, δηλαδή, από την οποία θα διηγηθώ την ιστορία, «ξεφλουδίζοντας» τα γεγονότα – ο Ταχτσής δεν εμβαθύνει ιδιαίτερα στον ψυχισμό των ηρώων του, τον αποκαλύπτει μέσα από τα λόγια και τις πράξεις τους – κατέληξα στο ότι δεν υπάρχει αυτό το κέντρο. Το κέντρο είναι η ίδια η ζωή. Αυτό που λέει είναι ότι η ζωή δεν σού προσφέρει άλλο νόημα, άλλη χαρά ή άλλη εξήγηση παρά μόνο τη δυνατότητα να τη ζήσεις. Βλέπουμε τις γενιές των παππούδων μας και των προπαππούδων μας που πέρασαν διά πυρός και σιδήρου – φτώχειες, πολέμους, αρρώστιες, θανάτους, κακοποιήσεις, αδιανόητες συμπεριφορές – να προχωρούν και να τα καταφέρνουν και να αντέχουν και να συνεχίζουν».

Ακόμη και αν είχαν μία κάπως ελαστική σχέση με τις έννοιες του καλού και του κακού; «Δεν τους απασχολεί καν το θέμα του καλού και του κακού, είναι δευτερεύον. Γι’ αυτό και την Εκάβη, που ως μυθιστορηματική περσόνα μας γοητεύει, αν την είχαμε μάνα μας ή θεία μας δεν θα την αντέχαμε. Ενώ όμως είναι αφόρητη στα παιδιά της, τρομερά αντιφατική, με ένα σωρό ελαττώματα έχει συγχρόνως ένα χαρακτηριστικό που, όταν το συνειδητοποίησα, μου φάνηκε εξαιρετικά πολύτιμο μέσα στη μελαγχολία της πρώτης καραντίνας, τότε δηλαδή που δούλευα το έργο. Είναι μια καταπληκτική μηχανή επιβίωσης». Η τελευταία φράση μοιάζει σαν αναγωγή του έργου του Ταχτσή στις «ειδικές συνθήκες» που ζούμε σήμερα. «Αυτό ακριβώς. Αν έχει κάτι να μας πει σήμερα το “Στεφάνι”, είναι: “Αντέξτε. Μπορείτε να αντέξετε κι αυτά κι ακόμη παραπάνω, όπως αντέξαμε εμείς για να φτάσετε εσείς εδώ που είστε”. Κι αυτό δεν έχει διδακτισμό. Δεν λέει κανείς ότι πρέπει σώνει και καλά να περνάνε όλες οι γενιές πολέμους, φτώχειες και αρρώστιες, αλλά το ότι, μέχρι ενός σημείου, δεν τα ζούσαμε όλα αυτά, σημαίνει απλώς ότι ήμασταν τυχεροί».

Αναφέρεται όμως και σε ένα άλλο στοιχείο που τον γοήτευσε. «Τα γεγονότα της ιστορίας είναι, κυρίως, δυσάρεστα. Εχουμε δύο ηρωίδες που το θέμα τους είναι, συνεχώς, τα λεφτά. Τα λεφτά κι η επιβίωση. Και σε δεύτερο πλάνο, η σχέση της Εκάβης με τα παιδιά της που είναι πάντα προβληματική, η σχέση με τους άντρες που είναι πάντα κάτι απαίσιοι. Θετικό χαρακτήρα δύσκολα βρίσκουμε στο έργο. Ενώ λοιπόν συμβαίνουν όλα αυτά τα δυσάρεστα, το διατρέχει μία ελαφρότητα. Κάτι που προσπάθησα να βγαίνει από την παράσταση και τις ερμηνείες των ηθοποιών είναι ότι αν εκείνη την εποχή η ζωή ήταν μια φουρτουνιασμένη θάλασσα, εμείς δεν είμαστε κολυμβητές αλλά ταχύπλοο που περνά πάνω από τα κύματα».

ΤΟ ΣΚΗΝΙΚΟ. Κοιτάζω απέναντι το σκηνικό, εντελώς μη ρεαλιστικό που όμως μέσα σε αυτό εξελίσσονται εντελώς ρεαλιστικές ιστορίες. «Είναι απόλυτη πρόθεση της παράστασης, χωρίς να πειράξει τον πυρήνα του έργου, να το βγάλει κάπως από την ηθογραφία και να μιλήσει για τους ήρωες πιο αόριστα μέσα στον χρόνο. Θέλαμε δηλαδή να δούμε αυτούς τους ανθρώπους πιο απογυμνωμένους από το φυσικό τους ντεκόρ – χωρίς όμως να τους το στερήσουμε διότι η ιστορία λειτουργεί στην εποχή της – ώστε να αναδειχθεί η διαχρονικότητα των χαρακτηριστικών τους. Τι είναι λοιπόν το σκηνικό; Το “Τρίτο Στεφάνι” είναι ένας μονόλογος. Μια γυναίκα, η Νίνα, μονολογεί μιλώντας για τη ζωή της και μάλιστα μονολογεί παραληρηματικά για να τα πει και να ξεσκάσει. Και μέσα στον μονόλογο εμφανίζεται η Εκάβη για να πάρει κι εκείνη το μικρόφωνο. Που σημαίνει ότι όποια λέξη υπάρχει στο βιβλίο, όποιο πρόσωπο, όποιο γεγονός ιστορικό ή ιδιωτικό είναι, ταυτόχρονα, μέσα στη μνήμη της Νίνας. Η προσπάθεια λοιπόν είναι το σκηνικό αυτό να αποτυπώνει τη μνήμη της Νίνας. Οπου όλα τα αντικείμενα που θα χρησιμοποιηθούν και όλοι οι άνθρωποι που θα “ζωντανέψουν” να υπάρχουν από την αρχή πάνω στη σκηνή».

Από τη σκηνή ακούγεται το «Αι γενεαί πάσαι» σε μία από τις πιο συγκινητικές σκηνές της παράστασης. Η Μαρία Καβογιάννη, ως Εκάβη, σπαράζει για τον χαμό του γιου της (η Μαρία Κίτσου δεν είχε πρόβα εκείνη την ημέρα). Διακοπή λίγων λεπτών για να κάνει κάποιες επισημάνσεις στους ηθοποιούς και ξαναγυρίζουμε στην κουβέντα για να τον ρωτήσω πόσο τον επηρέασε το ότι η «είσοδός» του στο «Στεφάνι» συνέπεσε με την αρχή της πανδημίας και του πρώτου lockdown. «Από τη μία αυτή η πρωτόγνωρη συνθήκη που ζήσαμε τότε μού έδωσε περισσότερο χρόνο να δουλέψω και από την άλλη μού τράβηξε το χαλί κάτω απ’ τα πόδια, ώστε να μην έχω διάθεση να δουλέψω». Μου περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει ένα κείμενο. «Οταν το πρωτοπιάνω στα χέρια μου και πριν μπω στα δύσκολα, δηλαδή στις τελικές αποφάσεις ως προς τη διασκευή, το αναλύω και το ανατέμνω λες και είμαι σε εργαστήριο. Φτιάχνω timelines, κάνω λίστες, αποκωδικοποιώ τα πρόσωπα με έναν τρόπο που δεν μοιάζει και πολύ καλλιτεχνικός. Δεν πιάνω το στυλό και αρχίζω να γράφω εν θερμώ. Τίποτα δεν γράφεται εν θερμώ, ούτε τα ποιήματα ούτε τα μυθιστορήματα ούτε οι διασκευές. Βέβαια αυτό μπορεί να απογοητεύει τον θεατή που, όταν βλέπει κάτι που τον συγκλονίζει, νομίζει ότι ανοίγει μια κάνουλα και οι ψυχές μας ξεχύνονται στη σκηνή. Αν του πεις ότι αυτό έχει χτιστεί λέξη λέξη, γράφοντας, σβήνοντας και ξαναγράφοντας συνεχώς, ότι είναι αποτέλεσμα μιας ψυχρής διαδικασίας, μπορεί και να το θεωρήσει απόμακρο ή εγκεφαλικό. Ομως στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια ψυχρή λειτουργία μιας θερμής ψυχής».

Μιλάμε για τις δύο πρωταγωνίστριές του. Θεωρεί τύχη για την παράσταση ότι αυτές οι δύο ηθοποιοί – που αλληλοσυμπληρώνονται με έναν εξαιρετικό τρόπο – συναντιούνται στη σκηνή του «Παλλάς». «Εχουν και οι δύο πιάσει κάτι πολύ ουσιώδες για τους χαρακτήρες που ερμηνεύουν. Ενώ τα συναισθήματα είναι στο κόκκινο, ενώ οι δυσκολίες είναι μόνιμες και συνεχείς, υπάρχει μια αισιοδοξία, ένα “πάμε παρακάτω”. Οπως είμαστε οι περισσότεροι Ελληνες στις οικογένειές μας στις φιλίες μας. Μαλώνουμε, σκοτωνόμαστε και, σε λίγα λεπτά, είναι σαν να μην έχει συμβεί τίποτα». Πρόκειται λοιπόν για ένα μυθιστόρημα και μία παράσταση «ελληνικής ψυχής»; «Απολύτως. Τα αγκωνάρια του είναι βαθιά ελληνικές κατασκευές. Που ξέρουν ότι η ζωή είναι επίλυση προβλημάτων. Αυτό όμως το διαχειρίζονται με πολύ ελληνικό τρόπο. Οπως το λέει η Νίνα για την Εκάβη.”Γι’ αυτήν, ευτυχία είναι ο στρόβιλος”».

Τι κάνει, τελικά, το «Τρίτο Στεφάνι» μυθιστόρημα – σταθμό στην ελληνική λογοτεχνία; «Το ότι καταφέρνει και συμπυκνώνει μια εποχή της χώρας – το πρώτο μισό του 20ού αιώνα στην πραγματικότητα – περισσότερο σαν τρόπο να υπάρχεις σε αυτήν τη χώρα και λιγότερο σε σχέση με αυτά καθαυτά τα ιστορικά γεγονότα της εποχής». Δίνει ένα παράδειγμα. «Η 28η Οκτωβρίου 1940 που είναι μια μέρα πολύ εκτεταμένη και στο βιβλίο και στην παράσταση, ξεκινάει με τη Νίνα μες στην ταραχή και στην αναστάτωση. “Εχουμε πόλεμο!” λέει στην Εκάβη, μα εκείνη την απασχολούν τα προβλήματα με τον γιο της τον Δημήτρη. “Σιγά, είχαμε και πριν λίγα χρόνια” της απαντά. Στο τέλος λοιπόν της ημέρας, η Νίνα χορεύει ένα βαλσάκι και λέει: “28η Οκτωβρίου… Θα τη θυμόμαστε αυτήν τη μέρα για πάντα. Ωχ αδελφέ, και τι θα πάθουμε; Το πολύ πολύ να πεθάνουμε”. Διότι η ζωή δεν είναι τα ιστορικά γεγονότα που καταγράφονται εκεί έξω αλλά το τι γίνεται μέσα στο σπίτι. Το “Τρίτο Στεφάνι” όμως είναι και το μυθιστόρημα της μεσαίας τάξης. Αυτές οι δύο γυναίκες δεν ανήκουν στην αγροτική ή εργατική τάξη. Ανήκουν στους μικροαστούς, την τάξη που αργότερα έφτιαξε το πλήθος των πόλεων, την περίφημη μεσαία τάξη. Οι περισσότεροι από εμάς, από όσους διαβάσουν αυτήν τη συνέντευξη, είναι “προϊόντα” των γειτόνων της Νίνας και της Εκάβης».

info

«Τρίτο στεφάνι», θέατρο Παλλάς, από 8/10. Σκηνοθεσία: Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης. Διασκευή: Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης, Νίκος Μανουσάκης. Σκηνικά: Πάρις Μέξης. Μουσική: Μίνως Μάτσας. Παίζουν: Κώστας Ανταλόπουλος, Ειρήνη Βαλατσού, Μελίνα Βαμπούλα,Ντάνη Γιαννακοπούλου, Νεκταρία Γιαννουδάκη, Αρτεμις Γρύμπλα, Μαρία Καβογιάννη, Δημήτρης Καραβιώτης, Μαρία Κίτσου, Τάσος Λέκκας, Ορνέλα Λούτη, Γιώργος Μακρής, Δημήτρης Μανδρινός, Στάθης Μαντζώρος, Φοίβος Μαρκιανός, Καλλιρρόη Μυριαγκού, Ελευθερία Παγκάλου, Ελίζα Σκολίδη, Μενέλαος Χαζαράκης, Γιώργος Ψυχογυιός. Προπώληση: viva.gr/tickets