Τα ήθη αλλάζουν

Παρότι, όχι αδικαιολόγητα, τα φώτα της δημοσιότητας μονοπώλησαν οι γερμανικές εκλογές, δυο «μικρότερες» πολιτικο-θεσμικές εξελίξεις, που έλαβαν χώρα τις ίδιες μέρες, είναι, στα μάτια μου, εξίσου σημαντικές, αν όχι σημαντικότερες. Στην Ελβετία, μια πλειοψηφία 64% του συνόλου των πολιτών, που μεταφράζεται επίσης σε πλειοψηφία σε καθένα από τα 26 καντόνια – αστικά και αγροτικά, γερμανόφωνα, γαλλόφωνα και ιταλόφωνα, συντηρητικά και προοδευτικά -, ψήφισαν σε δημοψήφισμα υπέρ της εγγραφής στον νόμο του δικαιώματος ομόφυλων ζευγαριών να παντρεύονται και να υιοθετούν. Στην Ισλανδία, στις βουλευτικές εκλογές που διεξήχθησαν την Κυριακή 26 Σεπτεμβρίου, 33 από τις 63 έδρες του Κοινοβουλίου, ποσοστό 52,3%, κατέλαβαν γυναίκες, από όλα τα κόμματα και χωρίς ειδικούς κανόνες, ποσοστώσεις ή «ενισχύσεις».

Είναι δυο παραδείγματα παρακολούθησης, και αποδοχής, της αλλαγής των ηθών από τις κοινωνίες και έκφρασης της νέας κατάστασης μέσα από τις κάλπες. Και στα δυο ζητήματα, ισότητας στον γάμο και στην οικογένεια και ισότητας στην πολιτική συμμετοχή και εκπροσώπηση των φύλων, τα συγκεκριμένα εκλογικά αποτελέσματα – και δεν είναι τα μόνα – αποδεικνύουν ότι κάτι που διαφιλονικείται με ένταση στην πολιτική αντιπαράθεση μπορεί να είναι ουσιαστικά λυμένο, και πάντως καθαρά πλειοψηφικό, εντός των κοινωνιών. Οι αντιλήψεις για τον έρωτα και τη σεξουαλικότητα, τη διαφοροποίηση των επιλογών στην προσωπική ζωή, την εκτεινόμενη σε όλα τα πεδία και σε όλες τις (νόμιμες) εκδηλώσεις ισότητα των φύλων, η γνώση ότι τα φύλα μπορεί να είναι δύο αλλά η ψυχική στάση του καθενός έναντι του φύλου του πολύ πιο ποικιλόμορφη, δεν είναι αυτές που ήταν ούτε τότε που «καθολική» ψηφοφορία σήμαινε δικαίωμα ψήφου μόνο των ανδρών, ούτε τότε που η εκλογή μιας γυναίκας βουλευτή ή η ανέλιξη μιας γυναίκας σε διευθυντική θέση αποτελούσε είδηση (και έδινε λαβή για αναθέματα ή θριαμβολογίες), ούτε την εποχή, διόλου μακρινή, που πολλοί άνθρωποι κρύβονταν «στο ντουλάπι» για να μην υποστούν συνέπειες λόγω του σεξουαλικού ή ατομικού τους προσανατολισμού.

Φυσικά στην αλλαγή αυτή αντιλήψεων πρωτοστατούν οι νέοι, αλλά όλοι μας τη νιώθουμε, και πάντως θα έπρεπε να τη γνωρίζουμε και να την αποδεχόμαστε, είτε την «καταλαβαίνουμε» είτε όχι, είτε χωρά στα εντός μας σχήματα, είτε απαιτεί διανοητική προσπάθεια και ψυχική γενναιότητα ώστε να χωρέσει. Και είναι, αναμφίβολα, μια θετική εξέλιξη, ότι οι προσωπικές επιλογές και αντιλήψεις είναι ανεκτές και ανοιχτές, στο μέτρο που δεν εμποδίζουν τις επιλογές των άλλων και που δεν δημιουργούν, όπως καμιά φορά γίνεται, μια «αντίστροφη καταπίεση». Κι είναι ακόμα πιο θετικό ότι τα πολιτικά συστήματα, δηλαδή η σύγχρονη δημοκρατία, σε αρκετές χώρες και με διαφορετικούς ρυθμούς αλλά με νομοτελειακή λειτουργία ντόμινο, βρίσκει τον τρόπο να συμβαδίσει, να ενσωματώσει και τελικά να καταστήσει επίσημες και αυτονόητες τις εξελίξεις στα ήθη. Που δεν περιορίζονται σε ζητήματα ατομικών επιλογών και ισότητας: το ίδιο ισχύει για τη σχέση των πολιτών με την τεχνολογία και τα προσωπικά δεδομένα (από τον τρόπο που «επικοινωνούμε» ως τον τρόπο που δουλεύουμε, διασκεδάζουμε, πληρώνουμε και πληρωνόμαστε), την επιρροή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στην ατομική, την πολιτική αλλά και την επιχειρηματική ζωή (πολύ εύγλωττη η διάσταση και η τροπή που πήρε η «υπόθεση efood»), τη σχέση της οικονομίας, και του σύγχρονου τρόπου ζωής γενικότερα, με το περιβάλλον. Αυτά είναι τα «ήθη» της εποχής, είτε μας αρέσουν είτε όχι, και η πολιτική έχει καθήκον να προσαρμόζεται και να λειάνει ενδεχόμενες παρενέργειες, όχι να στρουθοκαμηλίζει ή να αντιστέκεται.

Για τον λόγο αυτό προξενούν θλίψη και αποτελούν χάσιμο χρόνου οι σκιαμαχίες, ή και πραγματικές μάχες χαρακωμάτων, για ζητήματα που τα έχει λύσει η ζωή, όπως οι αμβλώσεις, η ευθανασία, πόσο μάλλον, για να έρθω πιο κοντά στα δικά μας, ο εμβολιασμός ή η καταπολέμηση της γραφειοκρατίας και της φοροδιαφυγής μέσω της τεχνολογίας. Τον δρόμο, που δεν είναι μονόδρομος αλλά ο δρόμος της δημοκρατίας, δείχνει, πάλι, η προηγμένη Ευρώπη.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος