«Το ελληνικό τραγούδι είναι μια τέχνη πολύ σοβαρή»

Είκοσι πέντε χρόνια από την έκδοση της «Μικρής Πατρίδας», ο στιχουργός του ιστορικού πια κύκλου τραγουδιών (σε μουσική Γιώργου Ανδρέου) Παρασκευάς Καρασούλος μιλάει σήμερα αναλυτικά στην 4η Εντολή.

Η αφορμή μόνον είναι ο εν λόγω κύκλος, που θα παρουσιαστεί αύριο στο Τεχνολογικό Πάρκο Λαυρίου και μάλιστα σε ενορχήστρωση του συνθέτη και σε ερμηνεία των Ελένης Τσαλιγοπούλου, Απόστολου Κίτσου, Κορίνας Λεγάκη και του Θοδωρή Νικολάου. Κι αυτό αφού η βαθύτερη αιτία είναι πως ο σημερινός πρωταγωνιστής των σελίδων, ο Παρασκευάς Καρασούλος, είναι ένα από τα πιο επιδραστικά πρόσωπα του σημερινού ελληνικού τραγουδιού για πολλούς λόγους.

Ψυχή της Μικρής Αρκτου, label και μουσικοεκδοτικής στέγης για δεκάδες νέους δημιουργούς, ανέδειξε στις περίφημες Ακροάσεις τα τελευταία χρόνια ορισμένες από τις καλύτερες δυνάμεις του μουσικού τοπίου εν Ελλάδι. Ποιητής και συγγραφέας, με βαθιά έγνοια για τη σύγχρονη πνευματικότητα στη χώρα μας, μιλάει εφ’ όλης της ύλης για τη διαδρομή του, τα σχέδιά του και τη Μικρή Αρκτο του μέλλοντος.

«Μικρή Πατρίδα»: Γ’ Λυκείου τότε εγώ, θυμάμαι το ομώνυμο τραγούδι, από τον Παντελή Θεοχαρίδη, να παίζεται στα ραδιόφωνα αλλά και μετέπειτα σε πολλές επανεκτελέσεις, π.χ. με τον Γιώργο Νταλάρα. Πώς, αλήθεια, είχε προκύψει η συνεργασία σας τότε με τον Ανδρέου;

Στην πραγματικότητα από τη συγγραφή των τραγουδιών έως την έκδοσή τους σε δίσκο μεσολάβησαν τέσσερα χρόνια. Συγκεκριμένα, τον Σεπτέμβριο του 1992, έχοντας προηγηθεί ένας χρόνος δύσκολος για μένα προσωπικά, αποφάσισα να απομονωθώ στη Μονεμβασιά, για πρώτη φορά μόνος μου.

Είχα στον νου μου έναν κύκλο τραγουδιών-πορτρέτων φίλων μου, που υπήρξαν άξονας ζωής και στήριξαν τα χρόνια της πνευματικής και συναισθηματικής μου ενηλικίωσης. Ηθελα με έναν τρόπο να τους ευχαριστήσω αλλά και να τους καταλάβω, κοιτώντας μέσα μου. Να βρω τα προσωπικά μου σύνορα. Το είχα μεγάλη ανάγκη, γιατί ένιωθα πως το μόνο σταθερό σημείο της προσωπικής μου μυθολογίας εκείνη τη στιγμή ήταν οι σχέσεις μου και οι άνθρωποι που με διαμόρφωσαν. Οι ιστορίες τους, που έγιναν και δικές μου.

Στον ξενώνα της Θεοφανώς, στην καστρόπολη, μόνος μου και συγκεντρωμένος στα βιβλία και στα χαρτιά μου, μέσα σε 10 μέρες, αβίαστα σαν να περίμενε τη στιγμή από καιρό, προέκυψε σχεδόν όλο το υλικό της «Μικρής Πατρίδας». Εβγαινα από το δωμάτιό μου μόνο για φαγητό και όχι πάντα, για μια μικρή βόλτα το απόγευμα. Σταμάτησα να γράφω όταν ένιωσα πως είχε ολοκληρωθεί ο κύκλος και θέλοντας να τσεκάρω τι είχε συμβεί εκείνες τις δέκα μέρες, γιατί δεν μου είχε συμβεί ξανά να με κατακλύσει με τον τρόπο αυτόν ένας ποταμός λόγου.

Εγραφα πυρετικά, σχεδόν αυτοματικά. Από τη στιγμή εκείνη και έως τη συνάντησή μας με τον Γιώργο μεσολάβησαν δύο χρόνια νομίζω, στα οποία έζησε το υλικό των τραγουδιών αυτών, μια μικρή Οδύσσεια. Γιατί αυτά τα τραγούδια έγιναν αφορμή να διακόψω τη σχέση μου με την επίσημη δισκογραφία (αφού η τότε πολυεθνική εταιρεία που είχα συμβόλαιο μαζί της δεν ήθελε να τα δισκογραφήσω όπως εγώ τα είχα στον νου μου), να αποφασίσουμε μαζί με τον ζωγράφο Ανδρέα Γεωργιάδη την ίδρυση της Μικρής Αρκτου, να αλλάξουν όλα στη ζωή και στους στόχους μου. Οταν παρέδωσα το υλικό στον Γιώργο Ανδρέου είχα απόλυτη συνείδηση πως ξεκινούσε ένα ταξίδι προς τη δική μου Ιθάκη και πως ο δρόμος θα ήταν μακρύς και δύσκολος αλλά το ταξίδι εξαιρετικά ενδιαφέρον. Οπως και συνέβη.

Ηταν εντελώς άλλο το περιβάλλον του ελληνικού τραγουδιού από σήμερα και ποια η διαφορά;

Ηταν σαφέστατα μια άλλη χώρα. Εκείνη την περίοδο η δισκογραφία ακόμα λειτουργούσε με μια κανονικότητα και έσφυζε – φαινομενικά τουλάχιστον – από ζωή: υπήρχαν ενεργές δισκογραφικές εταιρείες, νέοι σημαντικοί δημιουργοί εμφανίζονταν με ισχυρές καλλιτεχνικές προτάσεις, τα ραδιόφωνα κρίνονταν από τους παραγωγούς τους κι όχι από τις λίστες τους, έργα σπουδαία προτείνονταν από παλιούς και νέους δημιουργούς, το ελληνικό τραγούδι είχε παρέμβαση και πρόταση στην έκφραση και διαμόρφωση του κοινού αισθήματος.

Σήμερα ζούμε στα ερείπια αυτού του μακρινού κόσμου και λειτουργούμε με την ανάμνησή του. Ομως διαφαίνονταν από τότε οι παθογένειες (για όσους μπορούσαν να τις δουν) ενός συστήματος, οι οποίες μέλλονταν να οδηγήσουν στη μετέπειτα συγκλονιστική δισκογραφική κρίση: η Αγορά, η όποια Αγορά, αν δεν έχει ρυθμιστικό πλαίσιο, ξεκάθαρα διατυπωμένο, μπορεί να βγάλει τα μάτια της με τα χέρια της – όπως και συνέβη, αποδεικτικά, στην ελληνική (και παγκόσμια) δισκογραφική βιομηχανία.

Η διαφορά τώρα, του τότε με το σήμερα, βρίσκεται στο σημείο όπου το καλλιτεχνικό αίτημα των δημιουργών ήταν πιο προστατευμένο (και από την κοινωνία και από τη δισκογραφική βιομηχανία) σε σχέση με τα σημερινά δεδομένα. Σήμερα το χάος δεν μπορεί να προστατεύσει τίποτα και σε κανέναν τομέα. Είναι πιο δύσκολο να ανατρέψεις το χάος, πόσω μάλλον να το συγκροτήσεις…

Τι καινούργιο κομίζει μια παράσταση πάνω στον εν λόγω κύκλο και μάλιστα σε ιδιαίτερο χώρο (Λαύριο) και από νεότερη γενιά; Κάθε φορά είναι καλό και χρήσιμο να δίδεται μια νέα ανάγνωση στο έργο είτε ενορχηστρωτικά είτε με νέους ερμηνευτές;

Είναι απολύτως αναγκαίο. Πόσω μάλλον όταν αναφερόμαστε στη «Μικρή Πατρίδα», έναν κλασικό πια δίσκο που δεν παρουσιάστηκε, παρά την ιστορική του επιτυχία, ποτέ ζωντανά και δεν αναζήτησε την άμεση επικοινωνία του με το κοινό του, λες και αναζητούσε το ίδιο το υλικό, να συμβεί αυτό «αργά αλλά στην ώρα του», όπως έλεγε κι ο Λόρκα. Η παρουσία παλιών και νέων ερμηνευτών, τόσο στο Λαύριο, όσο και αλλού, αποτελεί απόδειξη για μένα και τον Γιώργο, της ανάγκης συνέχειας στην τέχνη του τραγουδιού. Τώρα, περισσότερο από ποτέ.

Εσείς βέβαια προηγηθήκατε του εν λόγω κύκλου, είχατε κάνει μεγάλη επιτυχία με τον Στέφανο Κορκολή και με τη Δήμητρα Γαλάνη. Πώς, αλήθεια, μπήκατε στον στίχο;

Εγραφα από μικρός. Μεγάλωσα με το ποιητικό τραγούδι των μεγάλων δημιουργών. Εζησα τη μαγική δύναμη της τέχνης του τραγουδιού να δημιουργεί συλλογικούς μύθους, να εκφράζει το κοινό αίσθημα, να παρεμβαίνει και να εκπροσωπεί αισθητικές αναφορές, πολιτικές τάσεις και να έχει προφητικό ρόλο και λόγο στον τόπο μου. Το τραγούδι έως πριν από χρόνια προηγείτο του κοινωνικού βηματισμού, πολλές φορές διατύπωνε πρώτο υπόγεια ρεύματα αισθημάτων, εντυπώσεων και συγκινήσεων που έρχονταν από το μέλλον.

Το ελληνικό τραγούδι είναι μια τέχνη πολύ σοβαρή. Ηταν επιθυμία να μπω στην οικογένειά του. Είμαι πολύ τυχερός που η Αφροδίτη Μάνου μού άνοιξε τον δρόμο κι έτσι η πρώτη μου συνεργασία με τη Μαρία Δημητριάδη και τον Στέφανο Κορκολή κατάφερε να πραγματοποιήσει ένα όνειρό μου. Αυτό το δώρο που δόθηκε σ’ εμένα τόσο γενναιόδωρα, προσπαθώ να το επιστρέψω στους νέους και να δώσω κι εγώ όσο περισσότερες ευκαιρίες μπορώ.

Η γειτονιά σας (αν δεν κάνω λάθος ζείτε και εργάζεστε στον Υμηττό), οι πρώτες συλλογικότητες στις οποίες συμμετείχατε, διαδραμάτισαν κάποιον ρόλο στα πρώτα σας γραψίματα;

Με άμεσο, καθοριστικό τρόπο. Για να μπορώ να ζω ολόκληρος το παρόν μου, είμαι ο μισός το παρελθόν μου, που δεν το ξέχασα ποτέ, κι ο μισός το μέλλον μου. Οι σχέσεις μου, ο τόπος που μεγάλωσα και συνεχίζω να ζω, τα διαβάσματα και οι πολιτικές μου αναφορές, είναι τα πρωτογενή υλικά με τα οποία δούλευα ανέκαθεν. Ο Τόπος κι ο Χρόνος και ο διάλογός τους με το Πρόσωπο είναι οι τρεις τελείες που σφραγίζουν την υπογραφή μου. Πώς θα μπορούσε να γίνει αλλιώς;

Είστε βέβαια γνωστός από τη Μικρή Αρκτο, βασικό φυτώριο νέων δυνάμεων για το ελληνικό τραγούδι. Αυτό πώς προέκυψε ως ένα είδος κολεκτίβας;

Η Μικρή Αρκτος υπήρξε μια επιλογή ζωής και καλλιτεχνικής έκφρασης, αρχικά δύο ανθρώπων: δικής μου και του Ανδρέα Γεωργιάδη. Λίγο αργότερα προστέθηκε και η Βιβή Γερολυμάτου κι έτσι δημιουργήθηκε μια τριάδα αποφασισμένη να ζει όπως σκέφτεται.

Περάσαμε δυσκολίες αλλά και στιγμές υπέρτατης χαράς και δημιουργικότητας, δώσαμε μάχες σημαντικές – άλλες τις χάσαμε, άλλες τις κερδίσαμε – αλλά παραμείναμε 25 χρόνια ζωντανοί και κοιτώντας πίσω, χαιρόμαστε φέτος που τα ίχνη μας δεν έχουν σβήσει. Οι νέοι που εκδόθηκαν, που ζουν μαζί μας ή αναφέρονται σ’ εμάς, οι καλλιτέχνες που επέλεξαν να συμπορευθούν μαζί μας, είχαν όλοι τους ένα κοινό σημείο: αποδεδειγμένα ισχυρό καλλιτεχνικό αίτημα. Αυτό είναι για εμάς το βασικό κριτήριο συνύπαρξης. Αρα όταν μοιράζεσαι ένα σπίτι, στέρεα οικοδομημένο πια, που στεγάζει ισχυρές επιλογές και προτάσεις, συμβιώνεις και συν-λειτουργείς σ’ αυτό, σκέφτεσαι και πράττεις λογαριάζοντας και τον άλλον, αυτοματικά σχεδόν δημιουργείται μια κοινότητα, αποκτάς μια ισχυρή ταυτότητα. Γίνεσαι οικογένεια.

Νατάσσα, Ελεωνόρα, Τσίρκας, αλλά και Θέμης, Γεράσιμος και όχι μόνον. Είστε το αντι-talent show;

Ξέρετε, εμείς ξεκινήσαμε τις Ακροάσεις Νέων Καλλιτεχνών της Μικρής Αρκτου είκοσι χρόνια πριν. Δεν υπήρχαν τότε, στην έκταση που υπάρχουν σήμερα, αυτές οι απίστευτες τηλεοπτικές εκπομπές. Για μας το κυρίαρχο στοιχείο επιλογής δεν ήταν ποτέ η εικόνα ενός τραγουδιστή αλλά όπως τόνισα και πριν, το καλλιτεχνικό του αίτημα. Το κέντρο μας επίσης όπως διαμορφώθηκε και στους νέους ήταν πρώτιστα οι δημιουργοί. Αλλωστε αν δεν έχει ρεπερτόριο ο όποιος ερμηνευτής, δεν έχει και λόγο να εκφράσει και να διαμεσολαβήσει. Οσοι νέοι προτάθηκαν από εμάς λειτούργησαν σε μια διαφορετική κατεύθυνση από τα ανόητα αυτά «talent shows», που είναι προορισμένα να γεμίζουν τηλεοπτικό χρόνο και μόνο.

Το τραγούδι είναι τέχνη, έχει άρα διατυπωμένη τεχνική, έχει τη δική του γραμματική και τη δική του οικονομία, έχει ιστορία, είναι ένα σχολείο που δεν τελειώνεις ποτέ στην πραγματικότητα.

Πώς είναι δυνατόν να παρουσιάζεται ως στιγμή μιας τηλεοπτικής εκπομπής; Πώς είναι δυνατόν όλα να κρίνονται μόνο στην εικόνα; Φανταστείτε, η Μικρή Αρκτος δεν έχει κυκλοφορήσει ποτέ έκδοσή της (είτε ως βιβλίο είτε ως ψηφιακός δίσκος) με εξώφυλλο το πρόσωπο του καλλιτέχνη.

Ολα μας τα εξώφυλλα είναι εικαστικά, εκπροσωπώντας την εσωτερική αφήγηση που αποτυπώνουν. Καταλαβαίνετε λοιπόν το πόσο διαφορετικοί είναι οι κόσμοι μας από όλες αυτές τις αναφορές…

Σήμερα, που η δισκογραφία έχει χάσει έδαφος, ποια η βασική κινητήρια δύναμη του τραγουδιού και αλήθεια θα συνεχίσει να υπάρχει και να δημιουργείται όπως το ξέραμε για δεκαετίες;

Το τραγούδι θα συνεχίσει να υπάρχει μόνο όσο μπορεί να διατυπώνει ευκρινώς καλλιτεχνικό αίτημα και όσο δεν ξεχνά πως είναι μια τέχνη λαϊκή, που απευθύνεται στους πολλούς και πρέπει να τους αφορά. Η δύναμη του τραγουδιού είναι το ίδιο το τραγούδι, τα υπόλοιπα, τα τριγύρω, περιγράφουν τις αδυναμίες του. Εννοώ πως το τραγούδι θα συνεχίσει να λειτουργεί όσο οι δημιουργοί του θέλουν να περιγράφουν τη ζωή μας, όσο και αν τους αφορά να δημιουργούν σπουδαία έργα στη γλώσσα τους.

Εχετε πείρα και ξέρετε καλά και το μείζον θέμα των πνευματικών δικαιωμάτων και όλο το σημερινό ρευστό (;) πεδίο τους. Πώς θα αποδοθεί δικαιοσύνη σε όλους εσάς, που για παράδειγμα ο τουρισμός, η εστίαση, η νύχτα βασίζονται στο έργο σας;

Το θέμα των πνευματικών δικαιωμάτων στη χώρα μας ήταν, είναι και θα παραμείνει δείκτης πολιτιστικής απαξίωσης. Οσο όμως οι ίδιοι οι δημιουργοί λειτουργούν ενοχικά και φοβισμένα, όσο δεν διεκδικούν μαχητικά και γενναία τα αυτονόητα δικαιώματά τους, εγώ δεν πιστεύω πως μπορούμε να προχωρήσουμε αποτελεσματικά. Οταν ενηλικιωθούμε, όλα θα λυθούν όπως πρέπει και άμεσα. Προς το παρόν παραμένουμε στην κατάσταση παιδικής αναμονής ενός κάποιου σωτήρα. Λειτουργούμε αναθετικά. Οπως συμβαίνει σε όλα.

Ξεχωρίζετε νέους ποιητές στιχουργούς, νέες δυνάμεις σήμερα; Χωρίς την προφορικότητα και την ενσώματη συνάντηση των δημιουργών πώς μπορούν τα νέα παιδιά αλλά και εσείς να παλμογραφείτε την εποχή;

Μη φοβάστε. Οι τρόποι αλλάζουν συχνά στις ζωές μας. Το αίτημα, είναι σημαντικό να παραμένει δυνατό και φλέγον. Φυσικά και ξεχωρίζω νέους. Ο στιχουργός Γιάννης Βασιλόπουλος είναι μόλις 23 ετών σήμερα και κατέθεσε ήδη ένα σπουδαίο έργο μαζί με τον συνθέτη Σπύρο Παρασκευάκο, την «Τρίτη έξοδο» στα 19 του χρόνια. Σπουδαία εργασία. Ο Μιχάλης και ο Παντελής Καλογεράκης ανέτρεψαν το καθεστώς απαξίωσης που κυριαρχούσε πριν από μερικά χρόνια απέναντι στη μελοποιημένη ποίηση, δημιουργώντας μια νέα εκκίνηση. Είναι μόλις 27 ετών. Επιμείναμε, τους προτείναμε, αυτούς και πολλούς άλλους νέους, νιώθοντας πως ήταν καθήκον μας να αιμοδοτήσουμε την τέχνη του τραγουδιού που αγαπάμε, με νέες προτάσεις. Ετοιμάζουμε πυρετωδώς την Πέμπτη Ακρόαση Νέων Καλλιτεχνών της Μικρής Αρκτου, την οποία και θα ανακοινώσουμε άμεσα. Ετοιμάζουμε επίσης το Ψηφιακό Ραδιόφωνο της Μικρής Αρκτου, αφού το επίσημο ραδιόφωνο δεν είναι πλέον ένας τόπος φιλόξενος για τις δουλειές που έχουν διατυπωμένο καλλιτεχνικό αίτημα. Οι εποχές αλλάζουν… Ας τραγουδήσουμε λοιπόν την αλλαγή τους κι ας γίνουμε φωνή της δημιουργικής αλλαγής τους. Αυτό νιώθουμε εμείς στη Μικρή Αρκτο ως αναγκαίο. Κι έτσι γιορτάζουμε τα 25 μας χρόνια.