Τα εννιά ενδέκατα

Θα ήταν συγχρόνως κοινοτοπία και βίωμα να πούμε ότι στις 11 Σεπτεμβρίου 2001 άλλαξε ο κόσμος. Εξίσου αυτονόητη θα ήταν και η διαπίστωση ότι άλλαξε προς το χειρότερο: το μόνο «κέρδος» είναι η διάλυση μιας σειρά μύθων και ψευδαισθήσεων. Της «υπερδύναμης Αμερικής» και γενικώς της «υπεροχής της Δύσης» – η 9/11 σηματοδοτεί την ανεπίστρεπτη καμπή προς ένα παγκόσμιο σύστημα πολυκεντρικό, ασύνδετο, άνισο, σε μόνιμο αναβρασμό και με εσωτερικούς μηχανισμούς καταστροφής. Του «πολέμου των πολιτισμών» ως προφητείας αλλά και ως νομοτέλειας – δεν είναι οι πολιτισμοί που συγκρούονται και πολεμούν αλλά ακραίες πολιτικές δυνάμεις που μιλούν στο όνομα των πολιτισμών και στην πραγματικότητα τους καταρρακώνουν. Της επίλυσης συγκρούσεων και προβλημάτων μέσω «επεμβάσεων για καλό σκοπό» – η 9/11 έφερε την εισβολή στο Ιράκ, που έδιωξε τον Σαντάμ αλλά χειροτέρευσε δομικά την κατάσταση στην πιο εύφλεκτη περιοχή του κόσμου, και στο Αφγανιστάν, που ξαναγύρισε φέτος, είκοσι χρόνια και μερικές εκατόμβες μετά, στο σημείο μηδέν. Της «καταπολέμησης της τρομοκρατίας» μέσω στρατοπέδων συγκέντρωσης τύπου Γουαντάναμο και Αμπού Γκράιμπ – που αμαύρωσαν την εικόνα της «Δύσης» ως προπύργιου δημοκρατίας και δικαιωμάτων και έδωσαν δικαίωμα στους πολέμιους αυτών των οικουμενικών αγαθών να ισχυρίζονται ότι αυτοακυρώθηκαν.

Η σκοτεινή κληρονομιά της 9/11 εκτείνεται σε όλα τα πεδία της ανθρώπινης συνύπαρξης, σε όλες τις γωνιές της ανθρώπινης ύπαρξης και σε κάθε πτυχή της δημοκρατικής πράξης. «Νομιμοποίησε», έστω κι αν η επίθεση στους Πύργους ήταν μονομερής κι απρόκλητη, τη χρήση βίας σε μαζικό επίπεδο, κατά του αθώου πλήθους – ακολούθησαν ανάλογες επιθέσεις και αντίποινα στην καρδιά της Ευρώπης και της Ασίας – αλλά και ολόκληρων κρατών. Αποδυνάμωσε, μέσω της παροχής έκτακτων αλλά υπερβολικά εκτεταμένων εξουσιών στις πολιτικές ηγεσίες, δύο βασικές δημοκρατικές κατακτήσεις, τη λογοδοσία και τη λειτουργία των θεσμικών αντιβάρων. Ανοιξε δρόμο, με τη βοήθεια και της τεχνολογίας, σε έναν νέο τρόπο «μαζικής επικοινωνίας», με τη διαστρέβλωση τρομακτικών γεγονότων από τα μέσα ενημέρωσης και το Διαδίκτυο και τη χρήση τους για προπαγανδιστικούς ή εμπορικούς σκοπούς. Υποδαύλισε, μετατρέποντας την άμυνα σε ιδεολόγημα, τους εθνικισμούς, άρα και το κλείσιμο των εθνικών και των ψυχικών συνόρων σε μια εποχή που απαιτεί, και προσφέρει, το ακριβώς αντίθετο. Εισήγαγε, στο πλαίσιο της «νέας κανονικότητας» και στο όνομα της «ασφάλειας», μεθόδους μαζικής παρακολούθησης και συγκέντρωσης δεδομένων για σχετικούς και άσχετους, πολίτες και αιρετούς, άτομα και οργανισμούς. Δημιούργησε το πρόσφορο για τη γιγάντωση του λαϊκισμού και του αντι-φιλελευθερισμού υπέδαφος του φόβου, της επιθετικότητας και της εξαφάνισης των δημοκρατικών αναστολών – ο Τραμπ δεν είναι πρωτοφανές ιστορικό φαινόμενο, αλλά η ανάρρησή του στην εξουσία οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο λίπασμα – δηλητήριο με το οποίο ποτίστηκε, ερήμην της αλλά και χωρίς μεγάλη αντίσταση, η δημοκρατία μετά την 9/11. Απελευθέρωσε και ενδυνάμωσε, μέσα από την υποχώρηση των διεθνών και των δημοκρατικών θεσμών, τις δυνάμεις του απολυταρχισμού παγκοσμίως κι επέτρεψε στην Κίνα, και δευτερευόντως στη Ρωσία, να διεκδικήσουν την κυριαρχία μέσω ισχύος και επιβολής. Στις άμεσες συνέπειες της 9/11 προστέθηκαν και δυο πιθανώς μη συνδεόμενες αλλά που πάντως διευκολύνθηκαν και ενδυναμώθηκαν από το εν γένει «μετα-δημοκρατικό» τοπίο: η διαρκής οικονομική και κλιματική κρίση.

Απέναντι σε αυτές τις εννέα δομικές αλλαγές προς το χειρότερο, υπάρχουν, αλλά όχι για πολύ ακόμη, δύο μόνο μονοπάτια προς έναν καλύτερο κόσμο, ή μάλλον έναν κόσμο που θα έχει πάρει το μάθημα της τρομερής εναρκτήριας εικοσαετίας του 21ου αιώνα: η «παγκοσμιοποίηση της αλληλεγγύης» – σε οικονομικό, κοινωνικό, περιβαλλοντικό επίπεδο – και η καταπολέμηση των ανισοτήτων – στην πρόσβαση στα αγαθά και τις βασικές υπηρεσίες, στην απόδοση δικαιοσύνης και αξιοπρέπειας, στη συμμετοχή στην οικονομία, την τεχνολογία και τον πολιτισμό. Εχει τα κουράγια, αλλά και τα εργαλεία, η γονατισμένη παγκόσμια δημοκρατία για μια τέτοια αλλαγή παραδείγματος; Παρά το δυσοίωνο κλίμα και προβλέψεις, η συνειδητοποίηση αρχίζει δειλά δειλά να μετουσιώνεται σε πολιτική πράξη: στις ΗΠΑ πέρυσι, Νορβηγία και Γερμανία αυτές τις ημέρες, τη Βραζιλία ίσως του χρόνου.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος