Αυτοψία 40 ημέρες μετά

Σαράντα ημέρες μετά την πυρκαγιά ανέβηκα για πρώτη φορά στο Τατόι. Από τη γέφυρα της Βαρυμπόμπης ολόκληρη σχεδόν η έκταση της καταστροφής αποκαλύπτεται πανοραμικά: παρεκτός από μικρές νησίδες πράσινου που γλίτωσαν, πρόκειται ουσιαστικά για τα πάντα ανάμεσα στην Εθνική Οδό και τις κορυφές της Πάρνηθας μέσα και έξω από το παλιό βασιλικό κτήμα. Ενα κομμάτι δάσους στον ορεινό όγκο του Κατσιμιδιού μοιάζει να έχει επίσης σωθεί. Ολα τα υπόλοιπα μόνο απανθρακωμένοι κορμοί και στάχτη.

Συναντήσαμε τα πρώτα σημάδια της φωτιάς στις στροφές στις Αδάμες. Πιο πάνω καμένος και ο ελαιώνας. Κατά μήκος της οδού Τατοΐου, συνεργεία εκτελούν τον καθαρισμό των καμένων, με μεγαλύτερο ίσως ζήλο απ’ όσο θα έπρεπε. Καμένο επίσης στη διασταύρωση το κουκλίστικο φυλάκιο χωροφυλακής του 1900. Και δεξιά όσο βλέπει κανείς προς το Μπάφι και το Κεραμίδι, όλα καμένα. Το εστιατόριο «Λεωνίδας» διασώθηκε. Κάηκε όμως απέναντί του το πέτρινο σπίτι του Βασιλείου Δρούβα, άξιου διευθυντή του Τατοΐου από το 1925 έως το 1961. Οσο ψηλώνουμε τόσο πυκνώνουν τα ίχνη της καταστροφής. Ολόκληρη η χοάνη του Λυκορέματος, που συγκεντρώνει τα νερά από τα υψώματα και την Κιθάρα, όλα στο χρώμα της σκουριάς και του κάρβουνου. Ηταν ίσως το ωραιότερο σημείο του όλου δάσους. Δεξιά και αριστερά μας καρβουνιασμένοι κορμοί. Αισθητή η οσμή του καμένου.

Αφήσαμε το αυτοκίνητο στην πύλη της Λεύκας. Χωθήκαμε στο καμένο δάσος ακολουθώντας τη συνήθη μου διαδρομή: καίτοι περιβαλλόμενο από καμένους κορμούς το πρόσφατα αποκατεστημένο σπιτάκι της γεννήτριας και ο στάβλος του αρχικηπουρού είναι ανέπαφοι. Το ίδιο πιο πάνω και το υπασπιστήριο, ενώ το δάσος διάφανο πια και διαμπερές αποκαλύπτει στοιχεία που αγνοούσαμε διότι τα κάλυπτε η βλάστηση. Οπως αβαθείς τάφρους για τη συγκράτηση νερού και υγρασίας κατασκευασμένες από τους σοφούς δασικούς του παρελθόντος στις αναδασώσεις μετά τις προπολεμικές πυρκαγιές. Ολα τα άλλα κτίρια του ανακτορικού πυρήνα αποκαΐδια, πιο πάνω ωστόσο οι στρατώνες είναι άθικτοι. Η υπαίθρια στοά ανάμεσα στον Προφήτη Ηλία – την πρώτη εκκλησιά – και το πρώτο ανάκτορο, θύματα αμφότερα της πυρκαγιάς του 1916, είναι αποκεκαλυμμένη σε όλο το μήκος της. Τους πέτρινους πεσσούς όμως έχει καταφάει η φωτιά, ενώ η φλόγα λύγισε τμήματα της μεταλλικής πέργκολας… Και πάντα η απαίσια μυρωδιά της φωτιάς.

Ξαφνιάζεσαι μέσα στο τοπίο που κυριαρχεί ο θάνατος ακούγοντας ξάφνου κελάηδημα πουλιού. Βλέποντας μια σαύρα να χάνεται μες στα καμένα. Και κυρίως να βλέπεις μικρούς αρκουδόβατους και βλαστάρια άγριων σπαραγγιών να ξεπροβάλλουν από το βαθύ στρώμα στάχτης στο οποίο χώνεται το πόδι ως πάνω από τον αστράγαλο. Και τις κουμαριές, τις δάφνες και τις πικροδάφνες να έχουν ήδη πετάξει βλαστάρια. Η εμφατική δύναμη της ζωής. Ο μεγάλος πλάτανος στην πλατεία του πρώτου ανακτόρου μόνο τσουρουφλίστηκε. Θαυματουργά θαλερός και ανέγγιχτος και ο άλλος, στα δεξιά της σκάλας που οδηγεί στο πλάτωμα της πισίνας.

Και μετά ο απόλυτος όλεθρος. Η μεγαλύτερη και πιο οδυνηρή απώλεια της πυρκαγιάς για όσους αγαπούσαν το Τατόι: ο ανακτορικός κήπος με δένδρα φυτεμένα το 1872, καθώς ουδέποτε είχε καεί, σήμερα εντελώς αφανισμένος. Η δύναμη της φλόγας έλιωσε τμήμα του μεταλλικού θερμοκηπίου, άφαντου μέχρι χθες μέσα στη βλάστηση. Και ο ομφαλός του Κτήματος, η ψυχική του καρδιά – μαζί με το κοιμητήρι στο Παλαιόκαστρο – πένθιμος τώρα κύκλος καρβουνιασμένων κορμών κυπαρισσιών. Θυμίζω πως ήσαν έτσι κλαδεμένα στο εσωτερικό του κύκλου, ώστε τα σφιχτοπλεγμένα κλαδιά τους σχημάτιζαν θόλο. Καθώς χρειάζονται πάνω από έξι γενιές για να ξαναγίνουν αυτό που ήσαν, και με την επιδείνωση της κλιματικής απορρύθμισης που φαίνεται ασυγκράτητη ίσως ακόμη πιο πολύ, φρονώ πως ο κύκλος αυτός των καμένων κυπαρισσιών θα πρέπει να παραμείνει έτσι εσαεί, εμφαντικό μνημείο της μεγάλης καταστροφής του 2021.

Και πάλι ο βουβός θρήνος παλεύει με την αισιοδοξία και το πένθος για τις τεράστιες απώλειες με την περιέργεια και τη ροπή προς το μέλλον: κι εδώ η φωτιά αποκάλυψε παρτέρια, αναβαθμίδες, τον παλιό δαίδαλο, γνωστό μόνον από τοπογραφικά του 19ου αιώνα… Προσκλήσεις και προκλήσεις για πιστή αποκατάσταση.

Στάχτη ο λόφος του Ρολογιού. Στο καμένο διευθυντήριο με θλίψη περιήλθα τα άστεγα πια δωμάτια όπου είχα εργαστεί τα καλοκαίρια του 1999 και του 2000. Εκεί ήταν το αρχείο του Κτήματος και το πολύτιμο βιβλίο πυρκαγιών και αναδασώσεων… Καμένο και το δασονομείο…

Πιο κάτω η εικόνα φαιδρύνεται. Εισχωρούμε στον πυρήνα του «χωριού», τον οποίο δεν έθιξε παρά μόνον περιμετρικά η φωτιά, χάρη στις ηρωικές προσπάθειες των ανδρών της πυροσβεστικής υπηρεσίας. Ετσι δεν κάηκαν τα κοντέινερ με τα φορητά κειμήλια, οι άμαξες και τα αυτοκίνητα. Κι ο λόφος του Παλαιόκαστρου, με πού και πού καφετιούς λεκέδες, μοιάζει από μακριά τουλάχιστον να έχει μερικώς σωθεί. Ενώ καμένος ολόκληρος ο παλιός ελαιώνας, καθώς και οι πλαγιές της Κιάφας, της Κιαφαθέρμης και του Λιόπεσι… Με τον ήλιο στα μάτια δεν κατόρθωσα να διακρίνω τον πύργο του 1600…

Και τώρα τι γίνεται; Με τη μεγαλύτερη δυνατή έμφαση τονίζω προς κάθε κατεύθυνση πως το Τατόι χρειάζεται αποτελεσματικότητα και συνέχεια. Και για τούτο – μην κρυβόμαστε – χρειάζεται λιγότερο κράτος, κάτι που ακούμε, αλλά δεν το βλέπουμε. Το κράτος να εποπτεύει και να στηρίζει. Αλλά όλα τα άλλα, μέσα στα πλαίσια του νόμου, να αφεθούν στα χέρια μιας διοίκησης, επιλεγμένης αξιοκρατικά, την οποία θα μοιράζεται η πολιτεία, μαζί με την ιδιωτική πρωτοβουλία και την κοινωνία των πολιτών. Θα πρόσθετα, μαζί επίσης με εκπροσώπους δοκιμασμένων ευρωπαϊκών θεσμών με παρεμφερές αντικείμενο και τεράστια εμπειρία.

Το μέγεθος της καταστροφής επιβάλλει όχι μόνον ένα νέο ξεκίνημα, αλλά πρωτίστως μια νέα νοοτροπία.

Ο Κώστας Μ. Σταματόπουλος είναι ιστορικός, συγγραφέας του δίτομου έργου «Το χρονικό του Τατοΐου (1800-2003)» (εκδ. Καπόν) και αντιπρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού