Ο πειρασμός του ιδιωτικού

Οι ιδιωτικοποιήσεις θεωρούνται αναπόσπαστο στοιχείο της οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής. Η σύγκλιση της Κεντροδεξιάς και της Κεντροαριστεράς (σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες κεντροαριστερές κυβερνήσεις ευθύνονται μάλλον για περισσότερες ιδιωτικοποιήσεις από τις αντίστοιχες κεντροδεξιές), έχει αποφορτίσει το ζήτημα, με τις αντιπαραθέσεις να είναι μικρότερες και λίγους να παραξενεύονται επειδή πολλά από τα γνωστά μας ονόματα μεγάλων ευρωπαϊκών επιχειρήσεων, ιστορικά συνδεδεμένων με κρατικές πρωτοβουλίες (π.χ. οι εθνικοί αερομεταφορείς ή οι μεγάλες εθνικές εταιρείες τηλεπικοινωνιών ή ενέργειας) είναι κατά βάση πλέον ιδιωτικές επιχειρήσεις.

Ωστόσο, το ζήτημα επανέρχεται στο προσκήνιο, κυρίως γιατί υπάρχουν ακόμη αρκετές υποδομές και λειτουργίες που παραμένουν υπό δημόσιο έλεγχο και επομένως τίθεται το ζήτημα της ιδιωτικοποίησής τους. Αυτό πια δεν δικαιολογείται μόνο με όρους ταμειακούς – την ανάγκη το κράτος να απαλλαγεί από το κόστος λειτουργίας τους και ταυτόχρονα  να αποκομίσει τα έσοδα της μεταβίβασης – αλλά παρουσιάζεται και ως εκδοχή επένδυσης. Παρότι έχουμε να κάνουμε μάλλον εξαγορά και όχι ως δημιουργία νέων παραγωγικών μονάδων, εντούτοις πάντα χαιρετίζονται οι σχετικές μεταβιβάσεις ως «νέες επενδύσεις», με όλη τη φόρτιση της μελλοντικής δημιουργίας νέου πλούτου και θέσεων εργασίας.

Συχνή και μια φαντασιακή φόρτιση γύρω από την προοπτική της ιδιωτικοποίησης, ως εάν το πέρασμα μιας δημόσιας υποδομής στους ιδιώτες να έχει αξία που υπερβαίνει την όποια οικονομοτεχνική προσέγγιση. Είναι ως εάν να υπάρχει ένα είδος κατηγορικής προσταγής για την ανάγκη περάσματος στον ιδιωτικό τομέα που επιτέλους εκπληρώνεται ή η πραγματοποίηση ενός ονείρου, αν και με ασαφή την περιγραφή του περιεχόμενου του.

Οι ρίζες του οικονομικού «αντικρατισμού» είναι γνωστές. Η ιστορία του καπιταλισμού βρίθει αντιδράσεων σε κρατικές παρεμβάσεις στην οικονομία, από όσους πίστευαν ότι η ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής (ή – πιο μετωνυμικά – η ανάληψη του επιχειρηματικού ρίσκου) σήμαινε απόλυτη ελευθερία αποφάσεων ως προς τις ζωές των εργαζομένων. Από την παιδική εργασία και τον περιορισμό του χρόνου εργασίας μέχρι την αναγνώριση των συνδικαλιστικών δικαιωμάτων και από το ωράριο των καταστημάτων μέχρι τα μέτρα για την αποτροπή της επικείμενης κλιματικής καταστροφής, πολλά τα παραδείγματα.

ΝΕΑ ΠΕΔΙΑ ΙΔΙΩΤΙΚΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ. Ομως, πια δεν μιλάμε για αυτό. Αλλωστε, η οικονομική αντιμεταρρύθμιση των τελευταίων δεκαετιών έχει υπονομεύσει αρκετά από τα προαναφερθέντα δικαιώματα. Σήμερα μιλάμε για μια φορτική σχεδόν πίεση το κράτος να αναλάβει να δημιουργήσει νέα πεδία ιδιωτικής παρέμβασης. Δεν πρόκειται πια για άρση περιορισμών στην ιδιωτική οικονομική δράση, αλλά για δημιουργία από το κράτος (και εγγύηση από αυτό) νέων πεδίων οικονομικής δράσης γύρω από στρατηγικές υποδομές – αυτών που η απλή διάθεση «επιχειρηματικού ρίσκου» αδυνατεί να δημιουργήσει – και μάλιστα με δέσμευση του κράτους για εγγυημένη απόδοση και κερδοφορία (με το κόστος να αναλαμβάνει είτε το κράτος είτε οι καταναλωτές).

Αρκεί να αναλογιστούμε πρακτικές όπως τη δημιουργία «αγορών ενέργειας», που συχνά δεν συνίσταντο στην προσφορά ενέργειας αλλά στη διαχείριση πακέτων που έπρεπε να πωλούν οι δημόσιοι παραγωγοί ενέργειας για να πάψουν να είναι κυρίαρχοι. Ή τις διαδεδομένες στην Ευρώπη συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα που στην πραγματικότητα δεν συνιστούν «σύμπραξη» αλλά επένδυση με τη σιγουριά του κράτους ως αυριανού πελάτη. Ή την επέκταση των διοδίων παρότι ιστορικά οι δρόμοι υπήρξαν κατεξοχήν δημόσιο αγαθό. Ή τις εγγυημένες ποσότητες απορριμμάτων προς επεξεργασία.

Γνωστός ο αντίλογος για την ακαμψία της κρατικής λειτουργίας, τη γραφειοκρατία, τον κίνδυνο ενδημικής διαφθοράς. Συχνή η χρήση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» ως αντιπαραδείγματος για τις στρεβλώσεις που μπορεί να επιφέρει η υποκατάσταση της αγοράς από το κράτος. Κάποιος θα μπορούσε να υποδείξει ότι και ο ίδιος ο Μαρξ είχε εκφράσει στην Κριτική του Προγράμματος της Γκότα απέχθεια για την απλή διεκδίκηση κρατικής εκπαίδευσης (χωρίς βεβαίως να τοποθετηθεί και υπέρ της ιδιωτικής).

Ομως, αυτό που προσπερνά αυτή η συζήτηση είναι από τη μια η ίδια η πραγματική στρατηγική κεντρικότητα του κράτους ως πεδίου όπου αρθρώνονται πολιτικές, συμπεριλαμβανομένων και του ίδιου του νεοφιλελευθερισμού και δεύτερον το γεγονός ότι ακριβώς επειδή το κράτος εν τέλει είναι ένα αποκρυστάλλωμα ενός συσχετισμού δύναμης, για να θυμηθούμε τον Πουλαντζά, όντως μπορούσε σε προηγούμενες περιόδους να είναι ευάλωτο απέναντι σε αιτήματα των υποτελών τάξεων και δη με τρόπο που να μπορεί να εξασφαλίζει την κοινωνική ισορροπία που τελικά διατήρησε μεταπολεμικά ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες εντός της «Δύσης».

Πώς, όμως, θα μπορούσε να οριστεί το δημόσιο ως συνώνυμο του κοινωνικού σε αντιδιαστολή με το ιδιωτικό (αλλά και το απλώς κρατικό); Ισως ένας δρόμος να είναι η ευθύνη των εργαζομένων στο Δημόσιο να δρουν και ως θεματοφύλακες κοινωνικών δικαιωμάτων (στην υγεία, την παιδεία και την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς) μαζί με διαδικασίες δημοκρατικής κοινωνικής συμμετοχής και λογοδοσίας.

Το κράτος ως καταφύγιο

Η περίοδος της πανδημίας έδειξε τα όρια της λογικής του ιδιωτικού, όταν αποδείχτηκε ότι χωρίς την κινητοποίηση του κρατικού μηχανισμού και σημαντικών δημόσιων πόρων και υποδομών ήταν αδύνατο να υπάρξει αναμέτρηση με μια μεγάλη κρίση. Στην πραγματικότητα είχαν φανεί τα όρια και στην οικονομική κρίση του 2008, όμως τα τότε διδάγματα απωθήθηκαν γρήγορα. Ωστόσο, όπως υπενθυμίζουν συχνά οι ψυχαναλυτές, ό,τι απωθείται στο συμβολικό, στο τέλος επιστρέφει στο πραγματικό.