Ποιος φοβάται τον «ουοκισμό»;

H λέξη woke είναι βέβαια ο αόριστος του αγγλικού ρήματος «αφυπνίζομαι». Και η πρώτη καταγραμμένη της χρήση είναι το 1942, όταν σε ένα άρθρο για τον συνδικαλισμό που δημοσιεύτηκε στην αφροαμερικανική επιθεώρηση Negro Digest τη χρησιμοποίησε ένας μεταλλωρύχος για να αναφερθεί στις διεκδικήσεις του. Δύο δεκαετίες αργότερα, η λέξη είναι πλέον πολύ δημοφιλής μεταξύ των αμερικανών μαύρων, αλλά το περιεχόμενό της έχει αλλάξει. Σημαίνει πλέον «γνωρίζω», «είμαι πληροφορημένος». Με τη γέννηση του κινήματος Black Lives Matter, τον Δεκέμβριο του 2014, το woke βγαίνει από τα σύνορα της αφροαμερικανικής κοινότητας και απλώνεται σε κοινωνικά κινήματα όπως ο φεμινισμός ή η αντίσταση στην αστυνομική βία. Το 2017 μπαίνει και στο Λεξικό της Οξφόρδης. Το σχετικό λήμμα αποδίδει στη λέξη την έννοια της «επιφυλακής απέναντι στις αδικίες και τις διακρίσεις στην κοινωνία, ιδιαίτερα σε σχέση με τον ρατσισμό».

Παράλληλα με την επέκτασή της στους προοδευτικούς κύκλους, η λέξη άρχισε να χρησιμοποιείται και από τους επικριτές αυτής της τάσης, με σκοπό να χλευάσουν ορισμένες αριστερές ιδέες. Σύμφωνα με τους ανθρώπους αυτούς, το woke περιγράφει έναν εχθρό που δεν δέχεται να συζητά και δίνει μεγαλύτερη σημασία στα συναισθήματα απ’ ό,τι στα επιχειρήματα. Η αντιπαράθεση δεν άργησε να περάσει και στην Ευρώπη. Τον περασμένο Ιούνιο, σε συνέντευξή του στο περιοδικό Elle, o πρόεδρος Μακρόν κατηγόρησε τη νοοτροπία woke ότι «φυλετικοποιεί» την κοινωνία και εξέφρασε τη ριζική του διαφωνία με τον αγώνα που περιορίζει τον καθένα στην ταυτότητά του ή στην ιδιαιτερότητά του. Είχε λόγους να παρέμβει: πολλές από τις ιδέες που περιστρέφονται γύρω από το woke δεν γεννήθηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά προέρχονται από εργασίες μεταμοντέρνων γάλλων διανοουμένων όπως ο Μισέλ Φουκό, ο Ζακ Ντεριντά και ο Ζαν-Φρανσουά Λυοτάρ.

Τον πραγματικό κώδωνα του κινδύνου όμως για τον διαβρωτικό χαρακτήρα που υποτίθεται ότι έχει αυτό το φαινόμενο ανέλαβε να τον κρούσει στο προηγούμενο τεύχος του ο Economist. Το βρετανικό περιοδικό δεν ανησυχεί για το νομοσχέδιο κατά των αμβλώσεων που ψηφίστηκε στο Τέξας. Ανησυχεί όμως για την υιοθέτηση από τους New York Times του όρου «Latinx», που περιγράφει τους ισπανόφωνους χωρίς αναφορά στο φύλο. Η καθιέρωση αυτού του νέου λεξιλογίου, γράφει, είναι μέρος μιας ευρύτερης κοινωνικής κινητοποίησης που επηρεάζει όλο και περισσότερους τομείς της αμερικανικής ζωής. Και στηρίζεται στην ιδέα ότι όλες οι διαφορές μεταξύ των φυλετικών ομάδων οφείλονται σε έναν δομικό ρατσισμό, ότι οι δήθεν προοδευτικοί κανόνες περί της ελευθερίας της έκφρασης συγκαλύπτουν αυτή τη διάκριση και ότι οι αδικίες θα εξακολουθήσουν να υπάρχουν μέχρις ότου εξαρθρωθούν τα συστήματα της γλώσσας και των προνομίων. Οι δύο σημαντικότεροι θεωρητικοί του wokeism (ή wokeness) είναι, σύμφωνα πάντα με τον Economist, ο 39χρονος ιστορικός των φυλών Ιμπράμ Κέντι και η 65χρονη συγγραφέας Ρόμπιν ΝτιΑντζελο. Ο πρώτος πιστεύει ότι η πολιτική χωρίζεται σε δύο κατηγορίες: αυτή που μειώνει το φυλετικό χάσμα, και κατά συνέπεια είναι αντιρατσιστική, και εκείνη που δεν φέρνει αυτό το αποτέλεσμα, οπότε είναι ρατσιστική. «Ο καπιταλισμός είναι βασικά ρατσιστικός», λέει. «Ο ρατσισμός είναι βασικά καπιταλιστικός».

Η δεύτερη καταπιάνεται ιδιαίτερα με τον ρατσισμό στον καθημερινό λόγο. Και στο τελευταίο της ευπώλητο βιβλίο με τίτλο «Ωραίος ρατσισμός», υποστηρίζει ότι οι λευκοί προοδευτικοί προκαλούν καθημερινά μεγαλύτερο κακό στους μαύρους απ’ ό,τι οι λευκοί εθνικιστές.

Η μάχη ανάμεσα στους κλασικούς φιλελεύθερους (που πιστεύουν ότι η πρόοδος πρέπει να είναι αυθόρμητη και από τα κάτω προς τα πάνω) και την «αντιφιλελεύθερη Αριστερά» (που θεωρεί ότι πραγματική πρόοδος μπορεί να επέλθει μόνο μετά την ανατροπή των φυλετικών, σεξουαλικών και άλλων ιεραρχιών) μαίνεται. Και ορισμένοι φοβούνται πολύ για το αποτέλεσμα. «Οι φιλελεύθεροι υποκύπτουν στους προοδευτικούς και οι προοδευτικοί υποκύπτουν στους οπαδούς του ολοκληρωτισμού», προειδοποιεί ο γνωστός ιστορικός Νιλ Φέργκιουσον (που, αν μου επιτρέπεται μια προσωπική νότα, με συμβούλευσε το καλοκαίρι στο Φόρουμ των Δελφών να πάψω να διαβάζω τους New York Times γιατί δεν ξέρουν τι τους γίνεται).

Αλλοι, πάλι, πιστεύουν ότι με τη διαμάχη αυτή χάνεται μια ευκαιρία. Η γαλλίδα καθηγήτρια Αγκάτ Καζέ, συγγραφέας του βιβλίου «Σεβασμός!», θεωρεί ότι ο όρος woke θα μπορούσε να οδηγήσει σε πολύ ενδιαφέρουσες συζητήσεις αν η συντηρητική Δεξιά δεν τον μετέτρεπε σε εργαλείο αντιπαράθεσης. Η αλήθεια βέβαια είναι ότι ανάμεσα στους αντιπάλους αυτής της τάσης είναι και πολιτικοί σαν τον Μπάρακ Ομπάμα, ο οποίος σε μια κουβέντα το 2019 με νεαρούς ακτιβιστές είχε επιτεθεί στην «κουλτούρα της ακύρωσης» και είχε προειδοποιήσει ότι η ιδέα της καθαρότητας, το να μην υποχωρείς δηλαδή ποτέ και να είσαι διαρκώς woke στην πολιτική, δεν οδηγεί πουθενά.

Χέρμπερτ Μαρκούζε (1898-1979)

Απελευθερωτική ανοχή

Ο βασικός υπεύθυνος για τον «ουοκισμό» και την κουλτούρα της ακύρωσης είναι, σύμφωνα με τον Economist, ο γεννημένος στη Γερμανία αμερικανός φιλόσοφος Χέρμπερτ Μαρκούζε. Στο δοκίμιό του «Καταπιεστική ανοχή» (1965), ο κορυφαίος θεωρητικός της Σχολής της Φρανκφούρτης, γκουρού της Νέας Αριστεράς και βασικός υπερασπιστής της ιδέας ότι «το προσωπικό είναι πολιτικό», υποστηρίζει ότι στις συνθήκες του προχωρημένου βιομηχανικού καπιταλισμού, ο μόνος τρόπος να επιτευχθούν οι αρχικοί στόχοι τής κατά Τζον Στιούαρτ Μιλ «καθαρής» ανοχής είναι να εφαρμοστεί μια επιλεκτική «απελευθερωτική ανοχή». Μια τέτοια ανοχή θα προβλέπει άρση της ελευθερίας έκφρασης και συνάθροισης για οργανώσεις και κινήματα της Δεξιάς και ενεργή προώθηση των κινημάτων της Αριστεράς. Η θεωρητικά ισότιμη παρουσίαση αντίθετων απόψεων, έλεγε ο Μαρκούζε, καταλήγει να ευνοεί την άποψη των ισχυρών.