Η ημέρα που άλλαξε ριζικά την τρομοκρατία

Η 11η Σεπτεμβρίου είναι η μέρα που άλλαξε ριζικά την ασφάλεια και τον κόσμο γύρω μας. Επί της ουσίας ήταν το πρώτο, καθώς μετά ακολούθησαν και άλλα πολλά, από τα σοκ που κλόνισαν τις βεβαιότητες της ασφαλούς μετα-νεωτερικότητας της παγκοσμιοποίησης. Οι επιθέσεις που κόστισαν τη ζωή σε χιλιάδες ανθρώπους σηματοδότησαν με οδυνηρό τρόπο την είσοδο στην εποχή των βίαιων μη κρατικών δρώντων. Το σοκ των επιθέσεων ήταν τόσο μεγάλο που μία από τις άμεσες συνέπειές του ήταν η πυροδότηση θεωριών συνωμοσίας γύρω από το γεγονός. Δεν ήταν εύκολο σε πολλούς να εξηγήσουν τις εικόνες που είδαν. Η εκτίμηση απειλής από την τρομοκρατία δεν μπορεί να γίνει πάντα με ορθολογικά μοντέλα κόστους – οφέλους λήψης αποφάσεων, καθώς είναι ασύμμετρη από τη φύση της.

Υπάρχουν πολλοί τομείς που μπορεί να διαπιστώσουμε πόσο μεγάλο ήταν το αποτύπωμα που άφησε πίσω της η 11η Σεπτεμβρίου. Από τη διεθνή πολιτική και τη λειτουργία των διεθνών οργανισμών, μέχρι τις κινηματογραφικές και τηλεοπτικές παραγωγές. Η απειλή της παγκόσμιας τρομοκρατίας και ο πόλεμος εναντίον της κυριάρχησε παντού. Αποτέλεσε ένα ιδιαίτερο μεγάλο αφήγημα, το οποίο χαρακτήρισε τις δύο πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα.

Ο βασικός όμως άξονας αποτίμησης της 11ης Σεπτεμβρίου είναι αυτός που παρακολουθεί από τη μία πλευρά την εξέλιξη της απειλής της διεθνούς τρομοκρατίας και από την άλλη τη διαμόρφωση της αντιτρομοκρατικής πολιτικής τόσο σε επίπεδο διεθνών οργανισμών, όσο και κρατών. Οι επιθέσεις στην καρδιά των ΗΠΑ κατέστησαν την Αλ Κάιντα συνώνυμο της τρομοκρατίας, με αποτέλεσμα να δημιουργηθούν σε διάφορες περιοχές, κυρίως της Αφρικής και της Μέσης Ανατολής, οργανώσεις – παρακλάδια, οι οποίες διεύρυναν την απειλή, αλλά και ριζοσπαστικοποίησαν πολλούς ανθρώπους. Δεν είναι τυχαίο πως από τη μήτρα της Αλ Κάιντα προέκυψαν οργανώσεις όπως η AQI στο Ιράκ, η οποία ήταν η προδρομική μορφή της ISIS. Ως αποτέλεσμα αυτής της μεγάλης γεωγραφικής διασποράς του τζιχαντιστικού κινήματος οι αλλοδαποί τρομοκράτες μαχητές, βρέθηκαν σε διάφορες περιοχές και εντάχθηκαν σε πολλές τρομοκρατικές οργανώσεις.

Η έμφαση μετά τις επιθέσεις της 11ης  Σεπτεμβρίου, κυρίως από τις ΗΠΑ, είχε δοθεί στην αντιμετώπιση της Αλ Κάιντα, ως της σημαντικότερης απειλής για τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια και παράλληλα κρατών, κυρίως του Αφγανιστάν λόγω των Ταλιμπάν, που υποστήριζαν, υπέθαλπαν ή βοηθούσαν με κάποιο τρόπο την τρομοκρατία. Στο νέο δόγμα των ΗΠΑ, αλλά και των διεθνών οργανισμών, η τρομοκρατία συνδέθηκε και με άλλες απειλές, όπως ήταν η διασπορά Οπλων Μαζικής Καταστροφής και η πιθανή απόκτησή τους από τρομοκράτες. Σε αυτό το πλαίσιο, βασικός πυλώνας της αντιτρομοκρατικής πολιτικής των ΗΠΑ ήταν η ανάληψη στρατιωτικής δράσης κατά των τρομοκρατικών οργανώσεων στο έδαφος τρίτης χώρας, στη συγκεκριμένη περίπτωση στο Αφγανιστάν. Το Αφγανιστάν και ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας δεν ήταν μία καθόλου εύκολη υπόθεση. Μπορεί οι Ταλιμπάν να έχασαν την εξουσία, ωστόσο οι ΗΠΑ χρειάστηκε να παραμείνουν για είκοσι χρόνια στο Αφγανιστάν και τελικά να αποχωρήσουν τη στιγμή που οι Ταλιμπάν πήραν και πάλι τον έλεγχο της χώρας.

Ούτε όμως και η Αλ Κάιντα εξαρθρώθηκε. Περιορίστηκε, δέχθηκε σημαντικά πλήγματα, αλλά δεν εξαρθρώθηκε. Μετά από δέκα χρόνια που κρύβονταν σε διάφορες περιοχές μεταξύ Πακιστάν και Αφγανιστάν οι ΗΠΑ κατάφεραν να σκοτώσουν τον Οσάμα Μπιν Λάντεν, χωρίς αυτό όμως να σηματοδοτήσει το τέλος της οργάνωσής του. Επιβεβαιώθηκαν με αυτό τον τρόπο οι μελετητές που υποστηρίζουν πως ο «αποκεφαλισμός» μίας τρομοκρατικής οργάνωσης δεν είναι πάντα ο αποτελεσματικότερος τρόπος αντιμετώπισής της.

Ο θάνατος όμως του Μπιν Λάντεν δεν οδήγησε στην ύφεση του τζιχαντιστικού κινήματος, αλλά αντίθετα προέκυψε ένας κατακερματισμός οργανώσεων (η ακέφαλη ή χωρίς ηγεσία τζιχαντιστική σκηνή), μέσα από τον οποίο ξεπήδησαν οργανώσεις όπως η ISIS, η οποία μέσα σε μόλις δύο χρόνια έγινε η μεγαλύτερη τρομοκρατική απειλή, με 48.000 τρομοκράτες μαχητές στο απόγειό της, υποσκελίζοντας έτσι και την Αλ Κάιντα. Η ISIS σηματοδότησε την μετά  Μπιν Λάντεν περίοδο της τρομοκρατίας, όπου το τζιχαντιστικό κίνημα αξιοποίησε στο έπακρο τις τεχνολογικές εξελίξεις και την επικοινωνία, με την οργάνωση να χρησιμοποιεί κάθε σύγχρονο μέσο για να προωθήσει την προπαγάνδα της και να ριζοσπαστικοποιήσει ανθρώπους σε όλο τον κόσμο. Το πέτυχε, συγκεντρώνοντας στους κόλπους της τρομοκράτες από δεκάδες χώρες, περισσότερους και από τους μουτζαχεντίν που συμμετείχαν στην αντίσταση κατά των Σοβιετικών στο Αφγανιστάν το 1979.

Δεν είναι όμως μόνο η ριζοσπαστικοποίηση, το ταξίδι και η ένταξη σε τρομοκρατικές οργανώσεις. Αυτή η νέα διάσταση του τζιχαντιστικού κινήματος, η οποία βασίζεται πολύ στο Διαδίκτυο, ενίσχυσε το φαινόμενο των λεγόμενων μοναχικών δρώντων. Ριζοσπαστικοποιημένων ανθρώπων, οι οποίοι δεν είναι απαραίτητο να ανήκουν ή να συντονίζονται από μία ισλαμιστική τρομοκρατική οργάνωση και οι οποίοι πραγματοποίησαν επιθέσεις, αξιοποιώντας κάθε μέσο, στις γειτονιές, στις πλατείες, στις πόλεις τους.

Αυτή είναι η μεγαλύτερη πρόκληση που καλείται εδώ και περίπου επτά χρόνια να αντιμετωπίσει η διεθνής αντιτρομοκρατική πολιτική. Η ΕΕ έχει δώσει από νωρίς, με την πρώτη στρατηγική του 2005, το στίγμα της έμφασης στην πρόληψη της ριζοσπαστικοποίησης και της αντιμετώπισης των βαθύτερων αιτιών της τρομοκρατίας. Ηταν και μία από τις βασικές αιτίες πίσω από το ρήγμα των ευρωατλαντικών θεσμών που κορυφώθηκε από τις διαφορετικές θέσεις για τη στρατιωτική επέμβαση στο Ιράκ. Παρά το γεγονός όμως της έγκαιρης στρατηγικής και της άλλης αντιτρομοκρατικής προσέγγισης, ούτε η ΕΕ μπορεί να θεωρηθεί πως έχει αντιμετωπίσει, στον βαθμό που θα ήθελε, την απειλή της ισλαμιστικής τρομοκρατίας.

Κανείς δεν μπορεί να αποτιμήσει με όρους απόλυτης νίκης ή ήττας την επέμβαση στο Αφγανιστάν. Το ίδιο ισχύει και για την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας. Η ISIS δεν είναι χώρα εχθρική για να ηττηθεί στρατιωτικά στο πεδίο και με βομβαρδισμούς. Ισως μεγαλύτερο όπλο της, από τους 48.000 μαχητές, να είναι οι αλλαγές που έφερε στο παγκόσμιο τζιχαντιστικό κίνημα και κυρίως αυτό που λέμε brand name ή «Χαλιφάτο του Μυαλού». Μία διαρκής πηγή κινδύνων που μπορεί να εμπνεύσει πολλούς και να πραγματοποιήσουν επιθέσεις χωρίς κανείς να το περιμένει. Μία αντίστοιχη εμπνευστική δυναμική μπορεί να έχει και η επικράτηση των Ταλιμπάν. Μένει να φανεί πώς θα κινηθούν.

Απόλυτη αποτίμηση των πολιτικών αντιμετώπισης της τρομοκρατίας δεν μπορεί να γίνει, σε αυτό που όμως συμφωνούν όλοι είναι πως χρειάζεται ένα πλαίσιο αξιολόγησης δράσεων και τροποποίησης αυτών όπου και όταν είναι απαραίτητο. Αυτό είναι ένα δίδαγμα της 11ης Σεπτεμβρίου που πρέπει όλοι να πάρουμε.

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι δρ. Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και νέων απειλών, επιστημονικός συνεργάτης στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)