Ο Μίκης στην «Ιθάκη» του

«Το χωριό μου, ο Γαλατάς, είναι εφτά χιλιόμετρα από τα Χανιά, το είχαν πολιορκήσει οι αντάρτες, είχαν σχεδόν μπει μέσα και εκεί επικρατούσε μια μυθολογία πλέον, ηρωική. Ο ήρωας ήταν ο παπάς, εθνικιστής, με τα παιδιά του. Αυτός κλείστηκε μέσα στο σπίτι και πολέμησε τους κομμουνιστές και μετά ήταν ο ήρωας, ήταν ο αρχιαντικομμουνιστής. Εγώ, για να τον εκδικηθώ τον παπά, όταν έκανα τη Νεολαία Λαμπράκη, έκανα ένα παράρτημα στον Γαλατά και τον κάλεσα να έρθει να το ευλογήσει, να το αγιάσει. Ηρθε από καθήκον και… “Του Kυρίου δεηθώμεν… κωλόπαιδα”, να λέει μια εδώ και μια εκεί. Ηταν καταπληκτικός παπάς, αλλά βεβαίως εμένα όταν με πρωτοείδε μου ‘ριξε ένα άγριο βλέμμα – ήμουν πλάι στον πατέρα μου. Ο πατέρας μου ήταν αδερφικός του φίλος, τον αγαπούσε τον πατέρα μου. Kαταλαβαίνεις τι καταστάσεις δημιούργησε ο Eμφύλιος Πόλεμος… Δηλαδή ο πατέρας μου ήταν φίλος του, ο γιος του πατέρα μου εχθρός, αλλά από την άλλη μεριά καμάρωνε που και εγώ, ως κομμουνιστής, κράτησα. Οτι έχασα ένα πόδι, έχασα ένα μάτι. Σου λέει «Aυτός είναι εντάξει, είναι άνδρας, Κρητικός. Είναι κόκκινος, αλλά Κρητικός”. Καμάρωναν για εμάς τους Μακρονησιώτες, γιατί ήμασταν λεβέντες. Μα και εγώ πρέπει να σου πω ότι εκείνη την ημέρα, στις 26 του μηνός, που μας βασάνιζαν – έγινε σφαγείο πραγματικά, γεμάτο αίματα, και ήμουν κάτω μόνος μου και το στόμα μου ήταν γεμάτο αίματα, δεν μπορούσα να μιλήσω -, ποιον είδα πάνω από το κεφάλι μου; Τον μοίραρχο, τον υπεύθυνο του τέταρτου κλωβού, τον μοίραρχο που μας είχε συνοδέψει και μας είχε βρίσει… Bλέπω λοιπόν έναν ανθρωπάκο ο οποίος τα έχει χαμένα. Μου λέει «Παιδί μου, παιδί μου, αυτοί είναι κανίβαλοι, κάνε δήλωση να γλιτώσεις. Να σε σκουπίσω, να σε σκουπίσω». Εγώ δεν μπορούσα να του μιλήσω… “Πες μου, παιδί μου, ότι θα κάνεις δήλωση, να τον φωνάξω. Να κάνεις δήλωση, να γλιτώσεις, παιδί μου…”. “Ευχαριστώ”, του λέω, “ευχαριστώ”. Με συγκίνησε τρομερά. “Θα κάνεις;”. “Οχι, όχι”, του λέω. “Γιατί, παιδί μου, γιατί;”. “Είμαι Κρητικός!” του λέω».

Ο Μίκης Θεοδωράκης ούτε γεννήθηκε, ούτε μεγάλωσε στα Χανιά. Ομως σε όλη του τη ζωή ένιωθε ότι αυτή είναι όχι απλώς η πατρίδα, αλλά η υπαρξιακή κοιτίδα του. Εκεί ήταν πάντα το κέντρο του κόσμου του. Οσο μακριά κι αν έφτασε στη ζωή του, αυτή ήταν η γη του όπου ήθελε να επιστέψει. Με τον τρόπο που ήθελε. Για να δει κανείς τι σήμαινε η Κρήτη για τον Μίκη, αρκεί το παραπάνω απόσπασμα από το Αξιος Εστί, στο οποίο αναφέρεται σε στιγμές φρικτών βασανιστηρίων στη Μακρόνησο. Από προχθές, ο Μίκης Θεοδωράκης αναπαύεται στην “Ιθάκη” του: στην Κρήτη, στα Χανιά, στον Γαλατά. Στη γη του πατέρα του.

Την επιστροφή την είχε σχεδιάσει από χρόνια, μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια. Και είχε εμπιστευτεί την εκπλήρωσή της σε τρεις ανθρώπους και ένα κόμμα: στον Γιώργο Αγοραστάκη, τον πρόεδρο του συλλόγου των φίλων του στην Κρήτη, στην επί δεκαετίες αφοσιωμένη του γραμματέα Ρένα Παρμενίδου και στον γενικό γραμματέα του ΚΚΕ, Δημήτρη Κουτσούμπα και, φυσικά, στο κόμμα. Σοφά και πάλι όπως αποδείχθηκε: ήταν το “πλήρωμά” του για να φτάσει τελικά στην “Ιθάκη” του. Ο ρόλος όλων τους υπήρξε καταλυτικός για την εκπλήρωση αυτής της ύστατης επιθυμίας του. Και που όλη η Ελλάδα κατάλαβε τη σημασία της όταν είδε, το μεσημέρι της Πέμπτης, το πώς τον συνόδευσαν οι συντοπίτες, οι χωριανοί του.

Μετά από όλα όσα κατάφερε στη μεγάλη ζωή του, που δεν τα χωρά ο νους του ανθρώπου, ο Μίκης Θεοδωράκης πέτυχε τις τελευταίες μέρες κάτι σχεδόν εξίσου εξωπραγματικό: να φέρει ανάταση και με τον θάνατό του. Το ρίγος που διαπέρασε απ’ άκρη σ’ άκρη την Ελλάδα – και όχι μόνον – αυτές τις τελευταίες ημέρες, δεν έχει προηγούμενο. Ούτε έχει γίνει, ούτε, πιθανότατα, πρόκειται να γίνει ποτέ ξανά κάτι σαν αυτό. Το τελευταίο του δώρο ήταν να φέρει με τέτοιο αυθορμητισμό ξαφνικά στην επιφάνεια ό,τι καλύτερο έχουν αυτός ο λαός και αυτός ο τόπος. Οπως συνέπαιρνε τα πλήθη στα στάδια, όπως γλύκαινε τις ψυχές κατά μόνας, όπως έδινε δύναμη, αισιοδοξία και κουράγιο μια ολόκληρη ζωή, το ίδιο έκανε και τώρα. Ομως, έχουμε και εμείς τη δική μας ευθύνη απέναντί του. Ολοι. Να κρατήσουμε αυτόν τον εαυτό μας ζωντανό. Μετά από τόσο φως, να μην τον αφήσουμε να επιστρέψει στο σκοτάδι.