Η αβεβαιότητα είναι αρετή

Μπορεί η φιλοσοφία να μας βοηθήσει να αντιμετωπίσουμε και τις σημερινές, όχι βέβαια εξίσου οδυνηρές, αλλά πάντως σοβαρές δοκιμασίες; Το περιοδικό L’ Obs απηύθυνε το ερώτημα αυτό σε πέντε φιλοσόφους, ζητώντας τους, όπως είναι φυσικό, να επικεντρωθούν στην πανδημία. Μπορούμε να δούμε αυτό που ζούμε τον τελευταίο ενάμιση χρόνο ως οτιδήποτε άλλο εκτός από μια παράλογη καταστροφή; «Για τους Στωικούς, όλα όσα συμβαίνουν είναι θεόπεμπτα, με την έννοια ότι γίνονται για το καλό μας», απαντά ο καθηγητής φιλοσοφίας στη Σορβόνη Ολιβιέ Ντ’Ζερανιάν. «Αν θέλουμε να δοκιμάσουμε τη σωφροσύνη μας και να επαληθεύσουμε τον ανθρωπισμό μας, γεγονότα σαν κι αυτό μας επιτρέπουν να το κάνουμε».

Εντάξει ο ανθρωπισμός, αλλά έχει η φιλοσοφία οποιαδήποτε χρησιμότητα απέναντι στον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου; «Θα σας δώσω μια προσωπική απάντηση», λέει η σινολόγος Αν Τσενγκ. «Οταν ο άνδρας μου πέθανε πριν από πολλά χρόνια από καρκίνο, αφού υπέφερε για δύο χρόνια, συνειδητοποίησα πως όλα όσα ήξερα για όλες τις φιλοσοφίες του κόσμου δεν με βοηθούσαν να ξεπεράσω τον πόνο που ένιωθα. Το μόνο πράγμα που με βοήθησε  ήταν να κατανοήσω σε βάθος, και όχι μόνο θεωρητικά, το βουδιστικό μάθημα της παροδικότητας των πραγμάτων και των όντων. Το εγώ δεν είναι παρά ένα συμπίλημα φαινομένων που ζητούν να διαλυθούν, να ανασυνδυαστούν με άλλο τρόπο. Η ιδέα ενός μόνιμου εγώ είναι μια ψευδαίσθηση».

Η άλλη μεγάλη συζήτηση που γίνεται όλο αυτό το διάστημα αφορά βέβαια τον περιορισμό των ατομικών ελευθεριών. Μέχρι ποιου σημείου μπορούμε να τον δεχθούμε στο όνομα του κοινού καλού; «Αντίθετα με τον Αριστοτέλη, που εξαρτούσε την ελευθερία και την ευτυχία από πολιτικές συνθήκες οι οποίες εκπληρώνονται στην πόλη, οι Στωικοί θεωρούν ότι όλα παίζονται στο φρούριο της ψυχής μας», λέει ο Ντ’Ζερανιάν. «Αυτό που υφίστανται οι ατομικές μας ελευθερίες προκειμένου να είμαστε ασφαλείς ή υγιείς δεν καθορίζει τις συνθήκες της ελευθερίας μας, η οποία είναι εσωτερική και ψυχολογική».

Η Χάνα Αρεντ αποδεικνύεται στο πεδίο αυτό πολύ πιο Αριστοτελική από Στωική. «Πραγματικά ελεύθεροι είμαστε μόνο στον δημόσιο χώρο», τονίζει ο Μικαέλ Φεσέλ, καθηγητής Φιλοσοφίας στην École Polytechnique που έχει μελετήσει σε βάθος το έργο της γερμανίδας φιλοσόφου. «Η πολιτική ηττάται οπουδήποτε αυτή η εμπειρία της ελευθερίας ως σχέσης μεταξύ των πολιτών αποδυναμώνεται προς όφελος ενός περιορισμού της ζωής στην ιδιωτική σφαίρα».

Το επόμενο ερώτημα αφορά μοιραία τα εμβόλια. Ο Μονταίνιος, που αντιμετώπιζε με δυσπιστία τους γιατρούς και αρνιόταν να τους αναγνωρίσει έναν πολιτικό ρόλο, θα ανήκε άραγε σήμερα στο αντιεμβολιαστικό κίνημα; «Σε καμιά περίπτωση», ξεκαθαρίζει ο φιλόσοφος και συγγραφέας Γκασπάρ Κενίγκ. «Είναι αλήθεια ότι πίστευε πως η φύση βρίσκει τα φάρμακά της και πως μας έχει εφοδιάσει με όπλα για να προστατευθούμε. Η πεποίθηση αυτή όμως είναι εν τέλει υπέρ των εμβολίων, τα οποία βοηθούν το σώμα να χτίσει τους αμυντικούς του μηχανισμούς». Και οι Στωικοί; Θα μας έλεγαν ότι αν είναι γραφτό να πεθάνουμε από Covid, δεν έχει νόημα να εμβολιαστούμε; «Αντιθέτως», σημειώνει ο Ντ’Ζερανιάν. «Ηδη στην εποχή τους απαντούσαν ότι δεν πρέπει να διαχωρίζουμε τη μοίρα από τις πράξεις μας γιατί, εξ ορισμού, η μοίρα περιλαμβάνει τις πράξεις μας. Αν λοιπόν η μοίρα μου είναι να πεθάνω από τον ιό, ίσως αυτό να οφείλεται στο ότι δεν θα πάω να εμβολιαστώ».

Το ζήτημα του εμβολιασμού συνδέεται όμως και με ένα ευρύτερο ζήτημα, την αίσθηση ότι το μέλλον μας είναι πιο αβέβαιο από ποτέ. «Ο Μονταίνιος πίστευε ότι η αβεβαιότητα είναι αρετή», εξηγεί ο Κενίγκ. «Μια εποχή βεβαιοτήτων είναι μια καταστροφική εποχή». Πέντε αιώνες μετά, ο Ζακ Ντεριντά προεκτείνει αυτή την ιδέα. «Αν κάτι μας έμαθε ο Ντεριντά, είναι ότι κάθε φιλοσοφία ξεκινά από την ανησυχία για την αδύνατη και αναγκαία κληρονομιά των κρίσεων του παρελθόντος», απαντά ο Μαρκ Κρεπόν, διευθυντής του Τμήματος Φιλοσοφίας της École Normale Supérieure. «Υπάρχουν δύο τρόποι να κατανοήσουμε και να ζήσουμε την αβεβαιότητα. Ο ένας θρηνεί νοσταλγικά την απώλεια των βεβαιοτήτων του κόσμου του παρελθόντος και θα ήθελε να τις ξαναβρούμε για να μην αλλάξει τίποτα. Ο άλλος θεωρεί την αβεβαιότητα μια ευκαιρία να σκεφτούμε πώς θα είναι ο κόσμος του μέλλοντος».

Ο Ντεριντά διατηρεί όμως την ελπίδα ότι οι κρίσεις θα τελειώσουν, κάτι που αρνείται η Αρεντ. «Γι’ αυτήν, η κρίση δεν αποτελεί πια, όπως στη μαρξιστική παράδοση, τον κινητήρα της ιστορίας», εξηγεί ο Φεσέλ. «Δεν είναι μια στιγμή βίας που μεταφέρει τους σπόρους του μέλλοντος. Είναι η φυσιολογική συνθήκη της ανθρώπινης ύπαρξης στη νεωτερικότητα».