SDFGSDFG

Kάθε νότα, κάθε συναυλία, κάθε στίχος του κουβαλάει µέσα του τον ηλεκτρισµό µιας προσωπικότητας που δεν ξεχώριζε την τέχνη από τη ζωή. Μίκης Θεοδωράκης, το σύµβολο µιας εποχής, µιας γενιάς. Το πνευµατικό παιδί της κοινωνίας του ’40 που, αντί να οχυρωθεί πίσω απ’ τις γρίλιες του γραφείου του και να κάνει τη µουσική του απόλυτα προσωπική υπόθεση, την πήρε και την κατέβασε στους δρόµους. Και τι µουσική! Ενας συνθέτης-φαινόµενο. Eνας χείµαρρος. Και δεν ήταν µόνο εκείνος που ταξίδεψε τη φωνή της καταπιεσµένης Ελλάδας στο εξωτερικό, δίνοντας νέο «σώµα» στην παράδοσή µας (και σ’ εµάς νέο ανάστηµα), ούτε (µόνο) ο εµπνευστής και δηµιουργός του έντεχνου. Ηταν και ο πνευµατικός οδηγός και σύµβολο µιας γενιάς που ονειρεύτηκε τον κόσµο διαφορετικά, έζησε διαφορετικά και τώρα, φεύγοντας εντελώς απ’ τον χάρτη, αφήνει έναν απόηχο που καλό θα ήταν να µη σβήσει εντελώς.

Στη μετεμφυλιακή Ελλάδα των εξοριών και των κρατητηρίων ο Μίκης κατάφερε να γίνει σύμβολο της αντίστασης, ο ήρωας, ο αρχηγός που στην αυλή του μαζεύονταν οι νέες δυνάμεις μιας πνευματικής και καλλιτεχνικής ελίτ που όχι μόνο υποστήριζαν αλλά και πρωτοστατούσαν στους αγώνες της εποχής.

Δεν είναι δυνατόν να μιλήσεις για τη μουσική του, αν δεν μιλήσεις για τα κοινωνικά του οράματα. Δεν είναι δυνατόν να δεις την μπαγκέτα του να «αγκαλιάζει» γήπεδα και να μην τη συνδέσεις με τα κοινωνικοπολιτικά αιτήματα της μετακατοχικής Ελλάδας.

Ο Μίκης του «Επιταφίου» – που άλλαξε τον ρου της ιστορίας της λαϊκής μουσικής κι έδωσε σημείο εκκίνησης στο «έντεχνο» – είδε στη φωνή του λαϊκού Μπιθικώτση, που είχε γνωρίσει στη Μακρόνησο, τη φωνή του εργάτη και των χιλιάδων θυμάτων της Αριστεράς. «Mόλις διάβασα το ποίημα του Pίτσου, άρχισα αμέσως να γράφω τα τραγούδια, χωρίς καμία προσπάθεια. Kαι η μουσική βγήκε όπως την ακούσατε: λαϊκή. Γιατί; Διότι ξεπήδησε από την ανάγκη να σεβαστώ την ποίηση του Pίτσου». Παρ’ όλα αυτά, υπήρξε και μια δεύτερη εκδοχή του «Επιταφίου» του από τον Μάνο Χατζιδάκι – ο ίδιος ο Μίκης τού είχε στείλει τον «Επιτάφιο» απ’ το Παρίσι και τον είχε παρακαλέσει να τον ενορχηστρώσει – που κυκλοφόρησε την ίδια εποχή με τη φωνή της Νάνας Μούσχουρη.

Mέχρι το 1960 είχε συλληφθεί και φυλακιστεί αρκετές φορές και ήταν περισσότερο γνωστός για την πολιτική του δράση παρά για τη μουσική του. Στις αρχές της δεκαετίας του ’50, το τότε αυταρχικό καθεστώς τον είχε εκτοπίσει στη Λέρο και τη Μακρόνησο, αλλά ακόμα και εκεί θα γράφει μουσική.

Απο νωρίς είχε παγιωμένη άποψη για τον ρόλο που έπρεπε να παίξει η τέχνη, και δη η μουσική, στην κατεστραμμένη Ελλάδα, κι αυτό δεν ήταν άσχετο με την πολιτική του θέση. «H Eλλάδα χρειάζεται τέχνη που να πηγάζει από τους αγώνες της και να βασίζεται στην ελληνική ποίηση», έλεγε. «H πνευματική βάση των λαϊκών τραγουδιών είναι Ποίηση – Aγώνας – Mουσική», διαβάζουμε στο βιβλίο του Νίκου Παπανδρέου «Μίκης και Μάνος – Η ιστορία δύο συνθετών». «Οι απλοί άνθρωποι, οι εργάτες, οι αγωνιστές χρειάζονται έργα τέχνης που να εκφράζουν την προσωπικότητά τους», έλεγε (παρότι οι πρώτες του συνθέσεις ήταν κλασικής μουσικής).

Κατανοώντας λοιπόν τη δύναμη που θα είχαν οι λαϊκοί ρυθμοί και οι μελωδίες σε ένα ευρύτερο κοινό, οικοδόμησε ένα νέο μουσικό πλαίσιο που είχε ως αφετηρία του την ελληνική ποίηση. «Το σύγχρονο λαϊκό τραγούδι», έγραφε ο ίδιος στο βιβλίο του «Μουσική για τις μάζες», «έπασχε από μια βασική αδυναμία. Ηταν ετεροβαρές. Οσο πιο βαθύ και ρωμαλέο ήταν στο μουσικό τόσο ρηχό και ανόητο ήταν στο στιχουργικό μέρος. Η πρώτη μου προσπάθεια έγινε προς τη λύση αυτής της αντίφασης. Απ’ όλες τις ελληνικές τέχνες η πλέον προωθημένη ήταν η ποίηση. Τι πιο απλό λοιπόν από το να ενωθούν αυτές οι δύο ακραίες κατακτήσεις του σύγχρονου ελληνικού πνεύματος. Ετσι γεννήθηκε ο “Επιτάφιος” που δεν ήταν τίποτε άλλο παρά το πάντρεμα ανάμεσα στη σύγχρονη ελληνική μουσική και τη σύγχρονη ποίηση».

Παιδικά χρόνια

Πώς έφτασε όμως ένας νέος αστικής καταγωγής που είχε γεννηθεί το 1925 (29/7) στη Χίο να έχει τόσο πρωτοπόρες απόψεις;

Μίκης (Μιχάλης) Θεοδωράκης, γιος του Γιώργη και της Ασπασίας (Πουλάκη) Θεοδωράκη. Η καταγωγή του πατέρα του ήταν από τον Γαλατά στα Χανιά της Κρήτης και της μητέρας του από το Τσεσμέ της Μικράς Ασίας. Οι γονείς του συναντήθηκαν στη Μικρά Ασία, λίγο πριν από την Καταστροφή. Το ζεύγος Θεοδωράκη απέκτησε δύο παιδιά, τον Μίκη και τον μικρότερο Γιάννη (1932).

Το ότι ο πατέρας του ήταν ανώτερος κρατικός υπάλληλος και η οικογένεια μετακόμιζε από τον έναν τόπο στον άλλο (Μυτιλήνη, Γιάννινα, Κεφαλονιά, Πύργος, Πάτρα, Τρίπολη κ.λπ.) έκανε τον νεαρό Μίκη ένα παιδί μοναχικό, που κατέφυγε από νωρίς στη μουσική και την ποίηση. Ο Μίκης και ο Γιάννης (θα τον υπεραγαπούσε και θα τον προστάτευε πάντα) θα γύριζαν όλη την Ελλάδα και θα κατέγραφαν εντός τους τις μουσικές, τις συνήθειες, την κουλτούρα της πόλης όπου έμεναν. Σίγουρα και τη μελαγχολία της προπολεμικής επαρχίας. Στους «Δρόμους του Αρχάγγελου» (αυτοβιογραφία του) είναι ολοφάνερη η επίδραση που είχε ο Παλαμάς στον έφηβο Θεοδωράκη: «Διαβάζοντας και ξαναδιαβάζοντας στα 15 μου χρόνια τους στίχους του, είχα τη βεβαιότητα ότι έβλεπα, όπως οι μάγισσες στη στρογγυλή γυάλα, τη μέλλουσα ζωή μου. (…) Ο Παλαμάς μιλούσε για τους χαμένους “ξένους” στα σκοτεινά βάθη της ελληνικής επαρχίας. Με έναν τρόπο με δίδαξε ότι το τίμημα της αγάπης είναι το ξύλο και η φυλακή. Ομως ο ποιητής δεν είναι πρόβατο πρόθυμο να ακολουθήσει βελάζοντας από ευγνωμοσύνη τον σφαγέα του. Είναι οδηγός, πλαστουργός, μαχητής. Γιατί η μοναξιά του και η πάλη με τον εαυτό του τον καθαρίζουν απ’ τα ζιζάνια που καθηλώνουν τον λαό στην άσφαλτο και τον ανυψώνουν να αντιμετωπίσει με ξεκούμπωτο πουκάμισο το αγιάζι του κόσμου».

Μέσα από τη φιλοσοφική σκέψη του Παλαμά (διαβάζουμε στην Αυτοβιογραφία του) οδηγήθηκε στη σύνθεση των δύο πρώτων του ορατορίων, του «Υμνου στον Θεό» και της «Συμφωνίας αρ. 1». Μέσα στις φιλοσοφικές αναζητήσεις όμως του έφηβου Θεοδωράκη που προσπαθούσε να εκφράσει τα πιστεύω του συνθέτοντας από την εφηβεία του μουσική, είχαν καταλυτική σημασία η γνωριμία του με τον μαρξισμό και η ένταξή του στην Αντίσταση προτού ακόμα τελειώσει το Γυμνάσιο. «Σε πολύ μεγάλες γραμμές υποδέχτηκα και ενστερνίστηκα αυτή τη νέα για μένα κοινωνική θεωρία σαν ένα όπλο ώστε η ζητούμενη Αρμονία να επιτευχθεί και σε κοινωνικό επίπεδο. (…) Δέχτηκα στον καιρό της Κατοχής την παράνομη οργάνωση γιατί δεν υπήρχε άλλη λύση», γράφει στην Αυτοβιογραφία του. Το 1943 θα συλληφθεί από τους Ιταλούς, θα βασανιστεί και κυνηγημένος θα «κρυφτεί» στην Αθήνα, όπου θα ενταχθεί στο ΕΑΜ. Στη διάρκεια του Εμφυλίου ο Μίκης θα πάρει μέρος στα Δεκεμβριανά και θα τραυματιστεί σοβαρά. Στη συνέχεια θα ζήσει το κυνηγητό των αριστερών, θα τον εξορίσουν στην Ικαρία, τη Μακρόνησο (δύο φορές), αλλά – όπως φαίνεται – η μουσική θα είναι η σωτηρία του και ο τρόπος του να επικοινωνεί και να εκφράζει τα βαθύτερα συναισθήματά του. Μέσα στη φυλακή έγραφε μουσική…

«Δούλευα μέσα σε μια ασφυκτική μοναξιά. Δεν είχα κανένα για να του μιλήσω ή να του παίξω τις συνθέσεις μου. Με εξαίρεση δύο μελλοθάνατους, παράνομους, που ήξερα ότι η συναισθηματική τους φόρτιση τους έκανε να ακούνε με τα αυτιά της ψυχής. (…) Είναι σπουδαίο να συνθέτεις μόνο για δυο-τρεις συνανθρώπους σου, πέντε λεπτά πριν από βέβαιο θάνατο».

Την περίοδο 1947-49, με δύο εξορίες στην Ικαρία και τη Μακρόνησο, στο 401 Νοσοκομείο και στην Αθήνα σε καθεστώς ημιπαρανομίας, συνέθεσε τρία συμφωνικά έργα: «Θέματα και κύκλοι», «Συμφωνία σε τρία μέρη» και «Ελεγείο και θρήνος στον Βασίλη Ζάννο».

Παρίσι 1954,
«Επιτάφιος» 1960

Το 1954 φεύγει για το Παρίσι όπου σπουδάζει μουσική ανάλυση και διεύθυνση ορχήστρας. Ολη αυτή η δεκαετία θα είναι δημιουργικότατη. Εκτός του ότι συνθέτει έργα συμφωνικής μουσικής και μουσική δωματίου, γράφει μουσική για το θέατρο και τον κινηματογράφο, ενώ βραβεύεται από το Φεστιβάλ της Μόσχας με το Βραβείο Σοστακόβιτς για τη Σουίτα Νο 1 για πιάνο και ορχήστρα. Το 1960 επιστρέφει στην Ελλάδα. Το φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς κυκλοφορεί από την Colubia ο «Επιτάφιος» σε μια Ελλάδα που τον αγκαλιάζει αμέσως. Και δεν είναι περίεργο. Μετά τον πόλεμο, τον Εμφύλιο, το κυνήγι των αριστερών, οι στίχοι του Ρίτσου εκφράζουν την επιτακτική ανάγκη για κοινωνική αλλαγή. Ο Θεοδωράκης μαγεύεται από τους στίχους του Ρίτσου (πάντα ο λόγος των ποιητών είναι το εφαλτήριό του) και γράφοντας τη μουσική κάνει έναν «επαναστατικό» συνδυασμό για τα μουσικά δεδομένα της εποχής: η ποίηση ενός διανοουμένου και η μουσική ενός διανοουμένου αποδίδονται από την «ξύλινη» φωνή ενός λαϊκού τραγουδιστή ενώ συνοδεύονται από τον ήχο ενός «παρεξηγημένου» (και μη αποδεκτού στα αστικά στέκια) οργάνου, του μπουζουκιού _ μπουζούκι ο κορυφαίος Μανώλης Χιώτης, τραγούδι ο Μπιθικώτσης. Και οι δύο κουβαλούν μέσα τους την κουλτούρα του ρεμπέτικου, αν και οι ίδιοι, και κυρίως ο Χιώτης, πίστευαν σε έναν πιο εξευγενισμένο, «δυτικό» τρόπο παιξίματος. Αλλωστε ο Χιώτης ήδη είχε κάνει το βήμα του προς τη δυτική μουσική, βάζοντας στο μπουζούκι του την τέταρτη χορδή.

«Ο Θεοδωράκης πάντα πολιτικά συνειδητοποιημένος, πάντα με το μέρος του προλεταριάτου, έλεγε ότι επέλεξε τον Mπιθικώτση γιατί διέθετε τη φωνή του “κοινού άντρα, τη φωνή που ακούς στο δρόμο, τη φωνή του οικοδόμου, του ταξιτζή, τη φωνή που τραγουδάει γιατί αγαπάει το τραγούδι”» διαβάζουμε στο βιβλίο του Νίκου Παπανδρέου «Μίκης και Μάνος, η ιστορία δύο συνθετών».

Ο «Επιτάφιος» πουλάει χιλιάδες δίσκους και το όνομα του Θεοδωράκη φτάνει και στο τελευταιο χωριό της Ελλάδας, εκφράζοντας (με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο) την αρχόμενη δύναμη της ελληνικής Αριστεράς. Το 1964 έρχεται και η διεθνής αναγνώριση. Η σύνθεση της μουσικής του για την ταινία του Μιχάλη Κακογιάννη «Zorba the Greek» κάνει την ελληνική μουσική να ταξιδέψει και στις πιο απομακρυσμένες περιοχές του κόσμου.

Ολη η δεκαετία του ’60 είναι παραγωγικότατη για τον Θεοδωράκη. Η ελληνική ποίηση, η παράδοση και η μελωδία μετουσιώνονται από τον συνθέτη σε μια νέα φόρμα που άλλοτε εκφράζεται με λαϊκότροπη ορχήστρα («Αξιον Εστί» και «Canto General»), άλλοτε με συμφωνική _ στα συμφωνικά του έργα. Ομως ο «Επιτάφιος» δεν είναι μόνο ο νέος δρόμος για το ελληνικό τραγούδι αλλά καθιερώνει και τον κύκλο τραγουδιών. «Οχι ότι αποτελεί ιδιαίτερη μουσική φόρμα» γράφει ο συνθέτης στο βιβλίο του «Μουσική για τις μάζες», «απλά πρέπει να ακολουθεί πιστά το ποιητικό κείμενο, το οποίο καθορίζεται από μια κεντρική ιδέα (…) Οπωσδήποτε θα πρέπει να υπάρχει μέσα στον κύκλο ένα ενιαίο μουσικό ύφος».

Σ’ αυτήν τη δεκαετία λοιπόν, εκτός από τον «Επιτάφιο», εκδίδονται και άλλοι κύκλοι τραγουδιών: «Αρχιπέλαγος» (Γκάτσος, Ελύτης, Γιάν. Θεοδωράκης, Δημ. Χριστοδούλου, Πάνος Κοκκινόπουλος και Μίκης Θεοδωράκης), «Πολιτεία» σε ποίηση Λειβαδίτη, Χριστοδούλου, οι «Λιποτάκτες» (σε ποίηση Γιάννη Θεοδωράκη), «Μικρές Κυκλάδες» (σε ποίηση Ελύτη) αλλά και τραγούδια για θεατρικές παραστάσεις όπως η «Ομορφη πόλη» (σε στίχους Δημ. Δασκαλόπουλου για την ομώνυμη επιθεώρηση σε κείμενα Μποστ και σκηνοθεσία Κακογιάννη), «Το τραγούδι του νεκρού αδελφού» (1962) σε σκηνοθεσία Πέλου Κατσέλη, η «Γειτονιά των Αγγέλων» σε σκηνοθεσία Καμπανέλλη.

Ο Θεοδωράκης εκείνων των χρόνων είναι (ήδη) εμβληματική προσωπικότητα. Είναι ο συνθέτης που κατεβαίνει στον δρόμο. Που έχει ενεργό μέρος στην πολιτική – το ’63 ηγείται της Νεολαίας Λαμπράκη και εκλέγεται βουλευτής της ΕΔΑ – που γύρω του συγκεντρώνεται η αριστερή ιντελιγκέντσια και η ανήσυχη γενιά των νέων καλλιτεχνών. Είναι όμως και η εποχή τέτοια. Παρά το γεγονός ότι τα νησιά και τα κρατητήρια είναι γεμάτα αριστερούς, πολλοί επώνυμοι καλλιτέχνες της Αριστεράς ενώνουν τις δυνάμεις τους φτιάχνοντας τη βάση για μια πολιτιστική άνοιξη. Το θέατρο και ο κινηματογράφος είναι σημείο συνάντησης όλων αυτών και ο Θεοδωράκης, πάντα με το μότο «πιο κοντά στον λαό», γράφει για το θέατρο και τον κινηματογράφο μερικά απο τα ωραιότερα τραγούδια του. Από τη «Συνοικία το Ονειρο» (σκηνοθεσία Αλέκου Αλεξανδράκη ) θα μας μείνει το «Βρέχει στη φτωχογειτονιά» (Τάσου Λειβαδίτη) και το «Μάνα» (Κ. Βίρβου) από το «Νησί της Αφροδίτης» (σκηνοθεσία Λεωνίδα Μαλένη), το «Χρυσοπράσινο φύλλο» (Λ. Μαλένη) και «Ματωμένο φεγγάρι» (Ν. Γκάτσου) από τη «Φαίδρα» (σκηνοθεσία Ζυλ Ντασσέν), το «Αγάπη μου» (Γιάννη Θεοδωράκη) από τον «Ασυμβίβαστο» (σκηνοθ. Ανδ. Θωμόπουλου), το «Κάποτε θα ‘ρθουν να στο πουν» (Λευτέρη Παπαδόπουλου), ενώ από τα θεατρικά το «Ενας Ομηρος» (σκηνοθ. Λεωνίδα Τριβιζά και μτφ. Βασίλη Ρώτα), το «Γελαστό παιδί».

«Ως συνθέτης» γράφει ο Μίκης στο βιβλίο του «Χρέος» (Εκδόσεις Πλειάς) «δεν θέλησα να γράψω για το “Ενας Ομηρος” μια τυπικά λαϊκή ελληνική μουσική όπως έκανα με το “Τραγούδι του νεκρού αδελφού”. Η μουσική έπρεπε να έχει τον νεοελληνικό χαρακτήρα λόγω της καταγωγής του δημιουργού της, όμως η φόρμα της έπρεπε να προσιδιάζει στην ειδική ατμόσφαιρα του έργου. Με αυτά τα κριτήρια συνέθεσα τα 15 τραγούδια σε αριστουργηματική απόδοση του Βασίλη Ρώτα και μερικά απ’ αυτά, όπως λ.χ. το “Γελαστό Παιδί” και η “Λαμπρή” αφομοιώθηκαν από ένα τμήμα του κοινού, το οποίο τα θεώρησε δικά του όχι μόνο σαν τραγούδια αλλά σαν τραγούδια – σύμβολα στον δικό του αγώνα για την ελευθερία». Τραγούδια σύμβολα από έναν συνθέτη – σύμβολο της εποχής εκείνης. Το «Μαουτχάουζεν», βασισμένο σε στίχους του Ιάκωβου Καμπανέλλη, μιλάει για την αθλιότητα των στρατοπέδων συγκέντρωσης και ο Θεοδωράκης εμπνέεται και γράφει το «Ασμα Ασμάτων», τον «Αντώνη», τον «Δραπέτη». Η «Ρωμιοσύνη» παρμένη από την «Αγρύπνια» του Ρίτσου είναι ο δίσκος που γίνεται σημαία της μαχητικής νεολαίας και το τραγούδι «Θα σημάνουν οι καμπάνες» κάτι σαν σλόγκαν στις πολιτικές διεκδικήσεις και τις πορείες της εποχής.

1967: πραξικόπημα,
Παρίσι ξανά

Στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’60 ο Θεοδωράκης συνεχίζει και γράφει, αλλά το έργο του είναι μικρότερο σε έκταση, ίσως γιατί και η πολιτική κατάσταση της Ελλάδας οδηγείται αργά και σταθερά σε ένα τέλμα. Το 1967 με το πραξικόπημα των συνταγματαρχών, η μουσική του απαγορεύεται να παίζεται κι εκείνος βρίσκεται στην παρανομία. Η αντιστασιακή του δράση αρχίζει δύο μέρες μετά και η σύλληψη και φυλάκισή του γίνονται κάποιους μήνες αργότερα. Αλλά το χέρι του και το μυαλό του λες και παίρνουν φωτιά στις πιο δύσκολες συνθήκες… Μέσα στις φυλακές (Μπουμπουλίνας) τον Αύγουστο του 1968 συνθέτει την «Κατάσταση πολιορκίας» και το «Ο ήλιος και ο χρόνος». Στις φυλακές Αβέρωφ, αργότερα, ολοκληρώνει τα «Επιφάνεια» (Σεφέρης) και τα «Τραγούδια του Ανδρέα». Στο Βραχάτι, όπου θα βρεθεί μόλις τον αμνηστεύουν, γράφει τη «Νύχτα του θανάτου» και το «Η αδελφή μας Αθηνά» που αποτέλεσε βάση για την 7η Συμφωνία του. Στη Ζάτουνα, όπου τον εξορίζουν αργότερα αλλά του επιτρέπουν να πάρει μαζί του την οικογένειά του και το πιάνο του, γράφει τις «Αρκαδίες» (Νο 2 και Νο 3) σε ποίηση Ελευθερίου, το «Πνευματικό εμβατήριο» και σε μυστικές συνεννοήσεις με το εξωτερικό βάζει τις βασικές γραμμές για το «Z». Στα στρατόπεδα του Ωρωπού, όπου τον μεταφέρουν μετά, βάζει τις βάσεις για τα «Τραγούδια του αγώνα». Το ’69 αφήνεται ελεύθερος και το ’70 φεύγει για το Παρίσι, όπου συνεχίζει την αντιδικτατορική του δράση, ταξιδεύοντας σε όλον τον κόσμο. Κάθε του συναυλία, κάθε του εμφάνιση – σε συνέδρια, συγκεντρώσεις, πολιτικές συναντήσεις – έχει έναν και μοναδικό σκοπό: να ενημερώσει και να ξεσηκώσει τον κόσμο κατά του εγκλήματος που γίνεται στην Ελλάδα. Ευρώπη, (Δυτική και Ανατολική), Κεντρική και Λατινική Αμερική, Καναδάς, Αυστραλία – πάνω από 1.000 συναυλίες την περίοδο 70-74 – βλέπουν στο πρόσωπό του έναν αγωνιστή – σύμβολο, έναν πνευματικό ηγέτη διεθνούς εμβέλειας, ενώ οι μουσικές του γίνονται σύμβολο κάθε αγωνιζόμενου λαού.

Το έργο που εκφράζει καλύτερα εκείνες τις δύσκολες αλλά ένδοξες μέρες είναι το «Canto General» (σε ποίηση Πάμπλο Νερούδα) και τα «Λιανοτράγουδα» (Ρίτσου). Το τρίτο έργο που έγραψε εκείνη την περίοδο ήταν οι «Μπαλάντες», σε ποίηση Αναγνωστάκη – τουλάχιστον τα μισά τραγούδια γράφτηκαν στο Ντουμπρόβνικ – αναδεικνύει τον λυρισμό και την τραυματισμένη του ευαισθησία αλλά και την επίδραση που είχε πάνω του η μουσική του Χατζιδάκι. Μέσα από αυτά θα γνωρίσουμε μια νέα φωνή που θα κάνει την εμφάνισή της για πρώτη φορά, τη Μαργαρίτα Ζορμπαλά, στα τρία διαμάντια «Δρόμοι παλιοί», «Οι στίχοι αυτοί» και «Οταν μια άνοιξη».

Δεκαετία του ’70 και
η νεόκοπη Δημοκρατία

Ο,τι συνέβη μουσικά στην Ελλάδα τη δεκαετία του ’70 είναι άμεσα συνδεδεμένο με την «κληρονομιά» αλλά και την ύπαρξη του Θεοδωράκη στον χώρο – Θεοδωράκης και Χατζιδάκις καθόρισαν την πορεία και την εξέλιξη της έντεχνης μουσικής που θα γραφόταν τα επόμενα χρόνια. Ολοι οι νέοι συνθέτες πάτησαν πάνω στις δικές τους συνθέσεις, στις δύο «σχολές». Ο Θεοδωράκης είναι άμεσα συνδεδεμένος με το μεταπολιτευτικό κλίμα και τις «μεγάλες λαϊκές συναυλίες» που ακολούθησαν την πτώση της δικτατορίας το ’74 και εξέφρασαν άμεσα το ξέσπασμα ενός καταπιεσμένου λαού, ενώ το έτερο μεγάλο μουσικό κεφάλαιο της χώρας, ο Χατζιδάκις, έδρασε πιο έμμεσα, αποφεύγοντας πολιτικές ταμπέλες και αποσυνδέοντας τη δουλειά του με τα τεκταινόμενα της συγκεκριμένης εποχής. Μιας εποχή που είχε ανάγκη από εκτόνωση. Από πάθος. Από μαζικότητα. Οταν γύρισε ο Θεοδωράκης από το Παρίσι (’74), ακόμα και το όνομά του μαγνήτιζε τα πλήθη και γέμιζε γήπεδα. Με την πληθωρική του παρουσία πάνω στο πάλκο (πάρα πολλές συναυλίες ανά την Ελλάδα) και την αδιαμφισβήτητη ικανότητά του να σαγηνεύει με τον λόγο του, έγινε ο πιο δημοφιλής, ο πιο αγαπητός, ο πιο αξιοσέβαστος Ελληνας. Τα έργα που δεν είχαν ηχογραφηθεί ηχογραφούνται, τα παλιότερα ξανατυπώνονται, οι εταιρείες κόβουν δίσκους και πουλούν. Χιλιάδες δίσκοι, δεκάδες συναυλίες. Οσο όμως απομακρυνόμαστε σιγά σιγά από τη δεκαετία του ’70 και η νεόκοπη Δημοκρατία βρίσκει τον δρόμο της, όσο η ευμάρεια και το καταναλωτικό μοντέλο ζωής περνάνε μέσα στο DNA μας, παύει να έχει η μουσική του την ίδια επίδραση που είχε παλιότερα.

«Τα Λυρικά» (ποίηση Τ. Λειβαδίτη) είναι το τελευταίο άξιο έργο της δεκαετίας – ζωντανή ηχογράφηση από συναυλία του που δόθηκε στον Λυκαβηττό το 1977 -, μια σύνοψη για τη γενιά του πολέμου και των χρόνων που θα ακολουθήσουν.

Οχι ότι από εδώ και πέρα θα έμενε με τις δόξες του παρελθόντος. Γράφει διαρκώς, αλλά λίγο οι κοινωνικές αλλαγές, λίγο η «παρεξήγηση» που προκαλεί η ταύτιση του καλλιτεχνικού του έργου με τις πολιτικοκοινωνικές συγκυρίες, θολώνουν την αξία του αποτελέσματος.

1980 και 1990

Τις δεκαετίες του 1980 και κυρίως του 1990 έδωσε έμφαση στη συμφωνική του πλευρά, που είναι λιγότερο γνωστή στο ευρύτερο ελληνικό κοινό κι αυτό ίσως να μην είναι τυχαίο. Ο αγώνας, η διεκδίκηση και η ικανότητά του να ηγείται μέσα από τις μουσικές του δεν βρίσκουν αντίκρισμα στην ευημερούσα Ελλάδα του ’80 και του ’90 (που κάνει θεό της την τηλεόραση) κι έτσι ο συνθέτης στρέφεται εκεί που μπορούν να καταλάβουν ευκολότερα τη συμφωνική και την έντεχνη πλευρά του. Το 1989 γίνεται η πρεμιέρα του μπαλέτου « Zorba il Greco» σε χορογραφία Λόρκα Μασίνε και διεύθυνση δική του στην «Αρένα» της Βερόνας με μεγάλη επιτυχία, αλλά – τι περίεργο! – όσο το όνομά του γίνεται πιο λαμπερό στο εξωτερικό τόσο η ευημερούσα ελληνική κοινωνία δείχνει να έχει άλλες προτεραιότητες και άλλες μουσικές προτιμήσεις. Στο κομμάτι «ελληνικό τραγούδι», ο Θεοδωράκης του ’80 και του ’90 στρέφεται και σε μια πιο έντεχνη ως προς τη μορφή και λυρική ως προς το περιεχόμενο μουσική γραφή, την οποία παρουσίασε συνολικά στο Μέγαρο Μουσικής το 2002 (Τα Λυρικά» σε ποίηση Τάσου Λειβαδίτη, 1976, «Τα Λυρικότερα», σε ποίηση Διονύση Καρατζά, 1995, «Τα Λυρικότατα» και «Οι Λιποτάκτες», σε ποίηση του αδελφού του Γιάννη Θεοδωράκη, 1952-1997).

«Ναι, έκανα στροφή στην αρχή της δεκαετίας του ’80», έλεγε το 2002, «εγκαταλείποντας κατά ένα μεγάλο μέρος τα λαϊκίζοντα στοιχεία και πηγαίνοντας προς μια περισσότερο έντεχνη ως προς τη μορφή και λυρική ως προς το περιεχόμενο μουσική γραφή. Είχα την τύχη την ώρα της στροφής μου προς το τραγούδι να συναντήσω καλλιτεχνικά τον Τάσο Λειβαδίτη, γεγονός που το θεωρώ από τα ευτυχέστερα της ζωής μου». Τι τον είχε οδηγήσει σε εκείνη την στροφή; «Θυμάμαι πως είχα επίγνωση ότι θα ξάφνιαζα το κοινό μου, το οποίο στη μεγάλη του πλειονότητα δεν θα μπορούσε να με ακολουθήσει… Ηταν τότε που θριάμβευε το star system, το οποίο είχε ως βασικό στόχο την εξουδετέρωση του συνθέτη. Ετσι κι εγώ, ως συνθέτης, δεν είχα πρόσβαση στις εταιρείες δίσκων για πάνω από δέκα χρόνια. Ο Μάνος Χατζιδάκις, για να υπερβεί τον αποκλεισμό, έκανε τη δική του εταιρεία, τον Σείριο, και εγώ τη δική μου, τον Ιουλιανό. Χωρίς όμως επιτυχία. Τα μονοπώλια μας έπνιγαν… Ετσι, μου έλειπε τότε η αναγκαία επαφή με το δικό μου κοινό, ώστε να το προετοιμάσω για την αλλαγή».

Η δεκαετία του ’90 βρίσκει τον Θεοδωράκη δραστήριο πολιτικά, ενώ ο «συμφωνικός» και λυρικός Θεοδωράκης κάνει τον γύρο της Γης σαν μια από τις πιο προβεβλημένες προσωπικότητες εκείνου του καιρού. Στην έναρξη της δεκαετίας (1990) δίνει 36 συναυλίες με τα μετασυμφωνικά του έργα («Κατάσταση Πολιορκίας», «Επιζών», «Raven», «Επιφάνεια Αβέρωφ») σε όλη την Ευρώπη υπό την αιγίδα της Διεθνούς Αμνηστίας, το ’92 παρουσιάζει το «Canto Olympico» – παραγγελία της Διεθνούς Επιτροπής Ολυμπιακών Αγώνων της Βαρκελώνης -, ενώ την επόμενη χρονιά κάνει περιοδείες σε Αμερική και Καναδά και διευθύνει το «Canto General» στο Σαντιάγο της Χιλής – 20 χρόνια μετά την πρώτη του φορά. Παράλληλα συνεργάζεται με μεγάλες ορχήστρες που παρουσιάζουν τα συμφωνικά του έργα σε όλον τον κόσμο, κυκλοφορεί σε CD στην Ευρώπη την «Πρώτη Συμφωνία», ενώ την ίδια περίοδο δισκογραφείται από ξένες εταιρείες και κυκλοφορεί στο εξωτερικό ο βασικός όγκος των συμφωνικών του.

Το 1993 αναλαμβάνει γενικός διευθυντής των Μουσικών Συνόλων της ΕΡΤ, αλλά παραιτείται τον επόμενο χρόνο. Το «μικρόβιο» όμως του τραγουδιού δεν υποχωρεί εύκολα και το 1994 πιάνει το νήμα ξανά και μας παραδίδει τον δίσκο «Πολιτεία Γ’» με τον Μανώλη Μητσιά (σε στίχους Ελευθερίου, Δημ. Κεσίσογλου και Λ. Νικολακοπούλου) και λίγο μετά τα «40 Τραγούδια για Παιδάκια και Παιδιά» που είχε γράψει νέος. Την ίδια εποχή επιλέγει τη φωνή του Πέτρου Γαϊτάνου για την «Πολιτεία Δ’» σε στίχους του Μάνου Ελευθερίου (1996), με τον οποίο συνεργάζονται και συναυλιακά, και την ίδια χρονιά αποτίνει φόρο τιμής, όπως εξηγούσε, στην καταγωγή της μητέρας του με τον δίσκο «Ασίκικο Πουλάκη» σε στίχους Μιχάλη Γκανά (2/1996) και ερμηνευτή τον Βασίλη Λέκκα. Τον βάφτισε «Ασίκικο Πουλάκη» ακριβώς για να φανεί η ρίζα της έμπνευσής του. «Πράγματι, για μένα», έλεγε τότε, «είναι πολύ σημαντικό, γιατί οι υπόλοιπες μουσικές ρίζες, η κρητική, η λαϊκή, η ευρωπαϊκή, κυριάρχησαν μέσα στη μουσική μου έτσι ώστε να αδικηθεί η μητρική, που – καλώς εχόντων των πραγμάτων – θα έπρεπε να είναι και η πιο δυνατή… Πρόκειται, λοιπόν, κατ’ αρχήν για την αποκατάσταση μιας “αδικίας”».

Ενας πρεσβευτής
της ειρήνης

Το ένα πόδι στην Ελλάδα, το άλλο στο εξωτερικό. Νέοι δίσκοι στην Ελλάδα, κύκλοι συναυλιών στο εξωτερικό. Το 1995 εγκαθίσταται στο Παρίσι και λίγους μήνες μετά, γίνεται η παγκόσμια πρώτη της όπερας «Ηλέκτρα» στο Λουξεμβούργο (στο πλαίσιο Λουξεμβούργο, Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης) με την όπερα Βιέλκι του Πόζναν. Αεικίνητος, πληθωρικός, γεμάτος ενέργεια, αρχίζει νέο γύρο συναυλιών έχοντας κοντά του τη Μαρία Φαραντούρη και τον Λάκη Καρνέζη, γιατί Θεοδωράκης εκείνα τα χρόνια, εκτός από ιδιοφυής μουσικός σήμαινε «πρεσβευτής της ειρήνης», προσωπικότητα διεθνούς κύρους, υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Μέσα σ’ αυτή τη δεκαετία δίνει συναυλίες στην Ευρώπη ως μέλος της Διεθνούς Αμνηστίας, αγωνίζεται για τα ανθρώπινα δικαιώματα (κυρίως για τη γειτονική Αλβανία και Τουρκία), ως πρόεδρος Διεθνούς Επιτροπής στο Παρίσι καταβάλλει προσπάθειες για την απελευθέρωση των τούρκων ηγετών της αντιπολίτευσης Κουτλού και Σαργκίν, και παίρνει δυναμικά θέση σε όλα τα σημαντικά γεγονότα της εποχής (ελληνοτουρκική φιλία, σεισμοί, βομβαρδισμοί στη Γιουγκοσλαβία, υπόθεση Οτζαλάν, πόλεμος στο Αφγανιστάν, πόλεμος στο Ιράκ κ.λπ.). Η φιλία του με τον Ζουλφού Λιβανελί και οι συναυλίες που δίνουν μαζί, ενισχύουν τον ρόλο του άτυπου πρεσβευτή της ειρήνης. Το 1999 δίνει την παγκόσμια πρεμιέρα της τελευταίας του όπερας «Αντιγόνη» (στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών) με την Τζένη Δριβάλα στον ρόλο της Αντιγόνης και τον Λουκά Καρυτινό να διευθύνει την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, αλλά δεν ξεχνά και το τραγούδι, και μάλιστα το τραγούδι που θα τον φέρνει σε επαφή με το ευρύτερο κοινό. Ούτε κολλάει στις ετικέτες που επιβάλλουν τα μουσικά «πηγαδάκια» της κάθε εποχής. Η Αλέξια – δημοφιλής ποπ σταρ της δεκαετίας ’90 – είχε κατά κοινή ομολογία μεγάλες φωνητικές δυνατότητες που έμεναν ανεκμετάλλευτες και ο Θεοδωράκης δεν θα διστάσει. Η συνεργασία τους (Αλέξια – Μίκης Θεοδωράκης) καταγράφεται σε ένα CD που κυκλοφορεί το 1998 και περιέχει τα παλιά του τραγούδια σε νέες εκτελέσεις, αλλά η μεγάλη κρίση της δισκογραφίας μας έχει ήδη χτυπήσει την πόρτα και έχει ήδη αλλάξει το γούστο του μέσου ακροατή. Λίγους μήνες νωρίτερα έχει δει το φως της ημέρας μια καινούργια του δουλειά, σε στίχους Λευτέρη Παπαδόπουλου και ερμηνεύτρια τη Μαρία Φαραντούρη, με τον τίτλο «Σερενάτες» (σε ενορχηστρώσεις Γ. Σπάθα) με τραγούδια που αρχίσανε να γράφονται γύρω στο 1985, ολοκληρώθηκαν το 1997 και κυκλοφόρησαν έναν χρόνο μετά. Εντός και το πασίγνωστο «Κάποτε θα ‘ρθουν να σου πουν» που γράφτηκε το 1978 κι ερμηνεύτηκε από τον Παύλο Σιδηρόπουλο.

Η νέα χιλιετία βρίσκει τον Μίκη Θεοδωράκη ακµαίο και µε ανανεωµένη διάθεση να κρατήσει την επαφή του µε τις νεώτερες γενιές ακροατών. Αλλά και οι νεώτερες γενιές φαίνεται να του έχουν ιδιαίτερη αδυναµία. Τον Μάιο του 2001 ο Γιάννης Κότσιρας ερµηνεύει ως σολίστ το «Πνευµατικό εµβατήριο» του Αγγελου Σικελιανού και το «Αξιον Εστί» του Οδυσσέα Ελύτη, δύο κορυφαία έργα του Μίκη, στο «Ηρώδειο», ενώ ο ίδιος ο Μίκης διευθύνει την ορχήστρα (κυκλοφόρησε σε διπλό CD τον Δεκέµβριο του 2001) και στις 21 Ιουλίου της ίδιας χρονιάς ο Γιάννης Πάριος ερµηνεύει τον Ερωτικό Θεοδωράκη στον Λυκαβηττό, µπροστά σε 6.000 κόσµο. «Αξιος, είναι σαν να ακούω καινούργια τραγούδια» είχε δηλώσει ο Μίκης Θεοδωράκης ακούγοντας τον Πάριο να ερµηνεύει τα τραγούδια του και µάλλον απολάµβανε περισσότερο απ’ όλους το σπάσιµο του κλισέ που ήθελε το τραγούδι χωρισµένο σε σοβαρό (έντεχνο) και µη σοβαρό (της πίστας). Θα ακολουθήσουν και άλλα ονόµατα του λαϊκού να ερµηνεύουν Μίκη, όπως ο Αντώνης Ρέµος (cd-single «Αν θυµηθείς το όνειρό µου» και «Δραπετσώνα» – η συµµετοχή του στο επίσηµο άλµπουµ των Ολυµπιακών Αγώνων), ο Δηµήτρης Μπάσης («Η Αγάπη είναι φωτιά» µε 13 τραγούδια του Θεοδωράκη), αλλά και άλλοι καλλιτέχνες όπως η «διεθνής» Βίκυ Λέανδρος, η έντεχνη Μαρία Σουλτάτου (Επιτάφιος / ΚΟΕΜ / Ξαρχάκος) κ.ά.

Στη δεκαετία του 2000 τα τραγούδια του Μίκη (κυρίως εκείνα του ’60 και του ’70) φορτίζονται µε την ένταση και το συναίσθηµα µιας εποχής που νοσταλγεί ό,τι δεν έζησε. Που της αρέσει να επιστρέφει στο παρελθόν για να «ακουµπήσει» και να τιµήσει προσωπικότητες που θαύµασε και θαυµάζει. Αλλωστε η έντεχνη / λαϊκή µουσική του Μίκη είναι πλέον κοµµάτι του DNA µας και σίγουρα ένα βασικό κοµµάτι του πολιτιστικού µας παζλ που έδωσε υλικό και έµπνευση στις επόµενες γενιές. Η συντεταγµένη Πολιτεία επιβραβεύει τον έλληνα συνθέτη, δίνοντας βήµα και στο συµφωνικό του έργο. Το 2001 ανακοινώνεται από το ΥΠΠΟ ότι το µπαλέτο του «Ζορµπάς» θα περιοδεύσει τον Μάιο του 2002 ανά τον κόσµο, ενώ το «Canto General» θα παρουσιαστεί στο Παναθηναϊκό Στάδιο, λίγο πριν από τους Ολυµπιακούς του 2004, µε τη συµµετοχή χορωδιών απ’ όλο τον κόσµο. Επίσης η οπερετική τριλογία του συνθέτη «Μήδεια» – «Ηλέκτρα» – «Αντιγόνη» θα παρουσιαστεί στο Ηρώδειο το καλοκαίρι του 2004, ενώ το τελευταίο του έργο, η όπερα «Λυσιστράτη» – γεµάτη από πολιτικά µηνύµατα – ήταν ανάθεση του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών και της Πολιτιστικής Ολυµπιάδας στα πλαίσια µιας σειράς πολιτιστικών εκδηλώσεων που διοργάνωνε το υπουργείο Πολιτισµού, για τους Ολυµπιακούς Αγώνες της Αθήνας το 2004. Αυτά από το µέτωπο της συµφωνικής του µουσικής. Τι γινόταν όµως µε τον λαϊκό Μίκη, που το τραγούδι του έγινε σύµβολο και σηµαία µιας ολόκληρης εποχής;

Οι δυο συναυλίες που έγιναν τον Αύγουστο του 2003 προς τιµήν του στη Μακρόνησο έδειξαν καθαρά την αγάπη του σύγχρονου Ελληνα στον ζωντανό µύθο Μίκη. Πάνω από 6.000 θεατές κατέκλυσαν το θεατράκι (Γιάννης Μπέζος, Μαρία Σουλτάτου, Δηµήτρης Μπάσης, Παντελής Θεοχαρίδης) και µέσα στην αφόρητη ζέστη εκείνων των ηµερών, άνθρωποι όλων των ηλικιών είδαν τον Μίκη να σηκώνεται και να τραγουδάει πάνω στα χώµατα που είχε µαρτυρήσει, τη «Ρωµιοσύνη» και τον «Επιτάφιο» _ στιγµές που όσοι είδαν δεν θα ξεχάσουν ποτέ. Την Παρασκευή 29 και το Σάββατο 30 Αυγούστου, οι δύο αυτές συναυλίες – προσκύνηµα τον έκαναν να επιστρέψει σε εκείνες τις δύσκολες ώρες, όταν µοναδικό του σωσίβιο για να κρατηθεί στη ζωή ήταν η µουσική. Θυµήθηκε τότε:

«Απ’ όλους ίσως εγώ να ήµουν ο πιο ευνοηµένος γιατί χάρη στην εγκεφαλική άσκηση που συνέχιζα νύχτα µέρα, δραπέτευα από την πραγµατικότητα και τον φόβο. Εως ότου βρέθηκε το πρώτο χαρτί, στο οποίο χάραξα πεντάγραµµα κι έτσι η Συµφωνία σε µορφή σπαρτίτο (δηλαδή σε δυο πεντάγραµµα) ξεκίνησε πάλι απ’ την αρχή (…). Δεν θυµάµαι τώρα λεπτοµέρειες παρά µόνο τον εαυτό µου να τραγουδώ το «χτύπα χτύπα» από σκηνή σε σκηνή. Πολλοί άρχισαν να το τραγουδούν µαζί µου και µια µέρα κατεβήκαµε στον Α Κλωβό στη σκηνή των στρατηγών κι εκεί η αυτοσχέδια χορωδία µας τραγούδησε µπροστά στους τιµηµένους αρχηγούς του ΕΛΑΣ, τον Σαράφη, τον Μάντακα, τον Αυγερόπουλο. Δεν θυµάµαι ποτέ να είχα ξανά στη ζωή µου τη συγκίνηση που ένιωσα τότε».

Το 2006 ένας ακόµα νέος κύκλος τραγουδιών µε τον τίτλο «Ερηµιά» (σε στίχους Λευτέρη Παπαδόπουλου και ενορχηστρώσεις Ξαρχάκου) του έδωσε την ευκαιρία να δώσει υλικό σε εφηµερίδες και τηλεοράσεις, γιατί ο «εµπύρετος» Μίκης δεν σταµατάει λεπτό να υπάρχει. Και να µιλάει. «Υπάρχουν δύο Ελλάδες: µία που φαίνεται και µία άλλη που δεν φαίνεται. Εµείς ανήκουµε σε αυτούς που δεν φαίνονται. Οπως και οι άνθρωποι που µας αγάπησαν, που µας πίστεψαν, που µας τραγούδησαν. Πού να φανούν όµως σήµερα; Αυτούς που χορεύουν τα ζεϊµπέκικά µας δεν θα τους δείτε. Επειδή δεν φοράνε µίνι».

Το 2007 µε αφορµή τη δηµιουργία της σειράς Συµφωνική Μουσική του Μίκη Θεοδωράκη από ελληνική δισκογραφική εταιρεία (Legend ) – κυκλοφόρησαν έξι συµφωνικά του έργα, ζωντανές εκτελέσεις -, ο Μίκης απευθύνεται στους δηµοσιογράφους και λέει: «Νεαρός όταν ήµουν, είχα το µεγάλο προνόµιο να ακούω τα έργα µου να παίζονται ζωντανά… Δυστυχώς τα πράγµατα δεν πήγαν όπως έπρεπε να πάνε. Η κατάκτηση της Δηµοκρατίας έφερε µαζί της και την κοινωνία της κατανάλωσης. Και τον λαϊκισµό…».  Kαι πραγµατικά, ο Θεοδωράκης που γνωρίζουν καλά οι δισκογραφικές εταιρείες του εξωτερικού (γιατί κυκλοφορούν από χρόνια τα έργα του) αγνοείται επί δεκαετίες από τις δικές µας εταιρείες. «Ενώ δεν υπάρχει Ελληνας που να µε δει και να µην πει ότι µεγάλωσε µε τα τραγούδια µου, έφτασα 82 ετών για να δω τα συµφωνικά µου έργα να δισκογραφούνται – ενώ επί χρόνια κυκλοφορούν στο εξωτερικό».

Λαλίστατος και µέχρι το τέλος µαχητικός, όποτε του δινόταν ευκαιρία να έρθει σε επαφή µε τους δηµοσιογράφους, τους παρέσυρε συνήθως στο ποτάµι των διηγήσεών του, που όµως δεν είχαν νοσταλγικό υπόβαθρο – µόνο. Μια από τις τελευταίες του ευκαιρίες, που ο λόγος του ήταν και πάλι χειµαρρώδης, ήταν τον Νοέµβριο του 2010 µε αφορµή την παρουσίαση του «Canto General» (Mαρία Φαραντούρη και Πέτρος Πανδής) του Πνευµατικού Εµβατηρίου (Φαραντούρη και Δηµ. Καβράκος) και του «Ενας Οµηρος» µε σολίστ την Τατιάνα Παπαγεωργίου υπέρ του Ιδρύµατος «Θώραξ» (στο Μέγαρο Μουσικής). Εκεί ανακοίνωσε την Ιδρυση του Κινήµατος Πολιτών. «Ως κρητικός παππούς δίνω την ευχή, οι Ελληνες πρέπει να κάνουν αυτό που µπορούν», έλεγε. Και δεν σταµατούσε στιγµή να πάσχει, να µιλάει, να προσπαθεί για το µέλλον του τόπου του.

Το 2011 ιδρύει τη «Σπίθα«, Κίνηση Ανεξάρτητων Πολιτών κατηγορώντας την κυβέρνηση πως µε την υπογραφή του Μνηµονίου «εκχώρησε τα κυριαρχικά µας εθνικά δικαιώµατα στους δανειστές». Στην εκδήλωση της ιδρυτικής διακήρυξης του Κινήµατος είχε καλέσει τον λαό σε «ανυπακοή».

Μία από τις τελευταίες δηµόσιες εµφανίσεις του ήταν στο συλλαλητήριο της Πλατείας Συντάγµατος για το Μακεδονικό, το 2018. Ηταν από τους κεντρικούς οµιλητές και αρκετοί τότε τον είχαν επικρίνει για τη στάση του. Ο ίδιος είχε απαντήσει µε συνέντευξή του: «Οσοι αντιδρούν δεν µπορούν να δεχθούν ότι ένας παλαιός κοµµουνιστής και αριστερός είναι τόσο πατριώτης. Δεν καταλαβαίνουν πως όταν εµείς παλεύαµε µε τον ΕΛΑΣ ήµασταν υπερπατριώτες».

Το κεφάλαιο µιας ξεχωριστής ζωής έκλεισε στις 2 Σεπτεµβρίου, όταν ο Μίκης πέθανε από καρδιοαναπνευστική ανακοπή.