Ο κουμπαράς, η επένδυση, η αλληλεγγύη

Στις συζητήσεις για το νέο σύστημα επικουρικής ασφάλισης δύο εικόνες έχουν κυριαρχήσει. Η πρώτη είναι αυτή του «ατομικού κουμπαρά». Εδώ έχουμε να κάνουμε με μια εικόνα που έρχεται από μια εποχή που η αποταμίευση θεωρήθηκε η βασική εκδοχή οικονομικής σύνεσης και η κατεξοχήν έκφραση προνοητικότητας για το μέλλον, έστω και εάν αργότερα, στην εποχή της μεγάλης «φούσκας», χρηματοπιστωτικής αλλά και πολιτισμικής, κυριάρχησε η αντίληψη ότι είναι όχι μόνο εφικτό, αλλά και θεμιτό να κινείται κάποιος σε κατάσταση διηνεκούς υπερχρέωσης, με την αποταμίευση των προηγούμενων γενεών να λειτουργεί ως κρίσιμο «κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας» στην περίοδο της μεγάλης κρίσης.

Η δεύτερη είναι αυτή του «επενδυτικού προφίλ». Με τεχνικούς όρους πιο κοντά στην πραγματικότητα από αυτή του «κουμπαρά», αφού ο ασφαλισμένος καλείται να επιλέξει ένα είδος επενδυτικής αξιοποίησης των εισφορών του, δεδομένου ότι βασική πλευρά της μεταρρύθμισης είναι η δυνατότητα να χρησιμοποιηθούν οι ασφαλιστικοί πόροι για την τόνωση των κεφαλαιαγορών. Αλλωστε, η αντίληψη ότι ζωή είναι μια διαρκής επένδυση – και άρα μια διαρκής ανάληψη του αντίστοιχου επενδυτικού κινδύνου – είναι βασική πλευρά όχι απλώς της οικονομικής πολιτικής, αλλά και μιας ολόκληρης αναδυόμενης ανθρωπολογικής διάστασης της εποχής του «υπαρκτού νεοφιλελευθερισμού».

Ωστόσο, αυτό που απουσιάζει είναι μια άλλη κρίσιμη έννοια: αυτή της αλληλεγγύης. Γιατί βασική διαφορά των αναδιανεμητικών συστημάτων ασφάλισης σε σχέση με τα κεφαλαιοποιητικά είναι ακριβώς το γεγονός ότι στα πρώτα οι τωρινοί εργαζόμενοι με τις εισφορές τους καλύπτουν τις ανάγκες των τωρινών συνταξιούχων, διαμορφώνοντας μια διαρκή και έμπρακτη εκδοχή διαγενεακής αλληλεγγύης, την υλική βάση μιας αυθεντικής κοινωνικής συνοχής. Οτι σήμερα τόσο η έννοια της αλληλεγγύης όσο και της αναδιανομής αντιμετωπίζονται ολοένα και περισσότερο ως παραλλαγές ενός παρωχημένου ανορθολογισμού, την ώρα που προκρίνεται κατά βάση η ατομική επένδυση (και το ατομικό ρίσκο) και ο υποτιθέμενος εγγενής ορθολογισμός των αγορών, σηματοδοτεί τις αλλαγές που έχουν συντελεστεί αλλά και τους κινδύνους που αυτές εμπεριέχουν.