Δεν επιλέγεις την ατζέντα

Την επομένη των εκλογών του 2019 τα σημερινά κυβερνητικά στελέχη δεν θα μπορούσαν ούτε στους χειρότερους εφιάλτες να διανοηθούν ότι σε δύο χρόνια θα έπρεπε να διαχειριστούν την απρόσκοπτη λειτουργία νοσοκομείων και ασθενοφόρων μετά τη θέση σε αναγκαστική αναστολή εργασίας δεκάδων χιλιάδων ανεμβολίαστων υπαλλήλων. Αντίστοιχα, χωρίς φυσικά να εξισώνω τα ζητήματα, και τα στελέχη της προηγούμενης κυβέρνησης δεν θα φαντάζονταν, όταν αναλάμβαναν, ότι θα διαχειρίζονταν μία πυρκαγιά στην Αττική που θα άφηνε πίσω της πάνω από 100 νεκρούς. Και οι δύο όμως περιπτώσεις έχουν κάτι κοινό: οι κυβερνώντες εκλέγονται για να διαχειρίζονται τις προκλήσεις που εμφανίζονται. Οχι μόνο για το προβλέψιμο, αλλά και για το απρόβλεπτο.

Ακούμε συχνά ότι έχουν αλλάξει οι συνθήκες. Αυτό εν μέρει δεν είναι αληθές και φοβάμαι συχνά αποπροσανατολίζει. Λέγαμε το 2010 ότι η χρεοκοπία της χώρας ήταν κάτι εξαιρετικό και απρόβλεπτο. Δεν ήταν. Την είχε προβλέψει πρώην πρωθυπουργός δύο χρόνια πριν. Την δε κατάρρευση του ασφαλιστικού συστήματος, υπουργός του, μία δεκαετία νωρίτερα. Εντούτοις, ακόμη και σήμερα δεν έχουμε ως κοινωνία συμφιλιωθεί με τους λόγους που τα προκάλεσαν. Οι πόλεμοι και οι πανδημίες ήταν, εκατό χρόνια πριν, στοιχείο της καθημερινότητας. Ειδικά δε οι χρεοκοπίες ήταν μακρά σταθερά της ελληνικής ιστορίας. Αυτό το οποίο κλονίστηκε ήταν η κανονικότητα που έζησε ο δυτικός κόσμος μετά τον πόλεμο, και η χώρα μας μετά τη μεταπολίτευση. Και πάλι με εξαιρέσεις: θυμηθείτε τη μεγάλη πυρκαγιά του 1981 και την (επίκαιρη) παρατήρηση του τότε πρωθυπουργού για τα πευκόδεντρα.

Ωστόσο, δύο μεγάλα ζητήματα είναι ανοιχτά. Το πρώτο είναι να αντιμετωπίσουμε το απρόβλεπτο ως στοιχείο της καθημερινότητας. Ολλανδοί εξερευνητές ανακάλυψαν στην Ωκεανία το 1697 μαύρους κύκνους. Οι φιλόσοφοι αξιοποίησαν το γεγονός για να δείξουν ότι η γνώση αποκτάται μέσα από τη διάψευση. Και το 2007 ο Nassim Taleb το έκανε βιβλίο, τονίζοντας τη σημασία να δοκιμάζουμε καθημερινά τους θεσμούς και τη συμπεριφορά μας στο απρόβλεπτο. Στα δικά μας, δεν αρκεί να υπάρχει σχέδιο: πρωτίστως, χρειάζεται να εξετάζουμε συνεχώς τι δεν πάει καλά στον σχεδιασμό μας. Και να έχουμε εναλλακτικούς τρόπους επέμβασης και επιδιόρθωσης. Αλλιώς, το σχέδιο είναι το άλλοθι των γραφειοκρατών. Παράλληλα με τον σχεδιασμό, χρειάζεται σοβαρό κράτος, σοβαρή διοίκηση, και υπεύθυνη σχέση με το επιστημονικό δυναμικό. Δίχως ωστόσο υποκατάσταση της πολιτικής από ανεξάρτητες Αρχές: Οι ηγεσίες των τελευταίων ούτε εκτίθενται στη δημόσια αξιολόγηση, ούτε έχουν τη δυνατότητα να κινητοποιήσουν το κράτος για να αντιμετωπίσουν κρίσεις.

Το δεύτερο ερώτημα είναι τι γίνεται με τη μεταρρυθμιστική ατζέντα. Το μεγαλύτερο πρόβλημα της οικονομίας είναι η εξάρτηση από το δυσκίνητο και αδηφάγο κράτος και η έλλειψη εξωστρέφειας. Πώς όμως αντιμετωπίζεις την εξωστρέφεια με ημίκλειστα σύνορα; Και πώς αντιμετωπίζεις την εξάρτηση όταν πολλοί κλάδοι ζουν με κρατικό αναπνευστήρα. Το ζήτημα είναι δυσχερές, αλλά όχι άλυτο. Δίνεις τα σωστά κίνητρα. Δεν μοιράζεις επιδόματα (π.χ. για τεχνολογική κατάρτιση ή αγορά εξοπλισμού), η αξιοποίηση των οποίων δεν αξιολογείται από τον μόνο ικανό, δηλαδή τον καταναλωτή. Και επικεντρώνεσαι σε μεταρρυθμίσεις που αίρουν διοικητικά βάρη, που ανοίγουν κλειστές δομές της οικονομίας, δίχως να αναλώνεσαι σε ιδεολογικούς πολέμους. Δεν χάνεις τον στόχο, αλλά προσαρμόζεται στη διαρκώς μεταβαλλόμενη πραγματικότητα.

Ο Νίκος Παπασπύρου είναι επίκουρος καθηγητής στη Νομική Σχολή
του ΕΚΠΑ.