Εμπρηστής ή ασπίδα των δασών ο άνθρωπος;

Η υπερθέρμανση του πλανήτη και οι καύσωνες διαρκείας αποτελούν, αναμφίβολα, καθοριστικούς παράγοντες για την αύξηση τόσο του αριθμού των δασικών πυρκαγιών όσο και των καμένων εκτάσεων, καθώς η αντιμετώπισή τους αποδεικνύεται σαφώς πιο δύσκολη. Δεν είναι, όμως, οι μοναδικοί παράγοντες, όπως σημειώνουν οι ειδικοί, οι οποίοι επισημαίνουν ότι σημαντικό ρόλο παίζει και η κατάσταση στην οποία βρίσκονται η ύπαιθρος και οι δασικές περιοχές σε κάθε χώρα. Με άλλα λόγια, όπως τονίζουν, η εγκατάλειψη από πληθυσμούς που μετακομίζουν σε αστικά και ημιαστικά κέντρα όχι απλώς ερημώνει διάφορες περιοχές, αλλά τους στερεί από τους φυσικούς τους προστάτες – όλους εκείνους, δηλαδή, που με την παρουσία τους και την (ήπια) χρήση γης δεν επέτρεπαν να μετατρέπονται τόσο εύκολα σε βορά για τις αδηφάγες φλόγες.

«Οφείλουμε να είμαστε προετοιμασμένοι, καθώς αυτού του είδους οι πυρκαγιές θα συνεχίσουν να εκδηλώνονται. Πρέπει να κάνουμε κάτι για την κλιματική αλλαγή, περισσότερο από αυτό όμως πρέπει να κάνουμε κάτι για το φυσικό τοπίο» είπε χαρακτηριστικά στους «Financial Times» η Κατελίνε Στόοφ, βοηθός καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Βάγκελινγκεν. «Τα ελληνικά δάση έχουν αφεθεί στη μοίρα τους εδώ και πολλά χρόνια. Εχουν καταστεί εξαιρετικά πυκνά κι αυτός είναι ο λόγος που είναι τόσο εύφλεκτα» λέει από την πλευρά του, επίσης στους «FT», ο Δημήτρης Καραβέλλας, διευθύνων σύμβουλος της WWF Ελλάδας, τονίζοντας ότι δεν υπάρχει σχεδόν κανένα πρόγραμμα δασικής διαχείρισης στη χώρα, ενώ οι δασικές Αρχές «είναι ανύπαρκτες».

Φυσικά, η διαχείριση των δασών δεν αποτελεί αποκλειστικό πρόβλημα της Ελλάδας. Καθώς το 40% του εδάφους της Ευρώπης καλύπτεται από δάση, ενώ το Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφόρησης για τις Δασικές πυρκαγιές είχε καταγράψει ως τις 18 Αυγούστου πάνω από 1.400, έναντι περίπου 800 που είναι ο ετήσιος μέσος όρος για τα προηγούμενα πολλά χρόνια, είναι φανερό ότι πρόκειται για ένα γενικότερο πρόβλημα. Ωστόσο, σύμφωνα τουλάχιστον με το ρεπορτάζ των «FT», σε ορισμένες χώρες έχουν ληφθεί ήδη κάποια μέτρα που αποδεικνύονται αποτελεσματικά.

Η Πορτογαλία είναι ένα τέτοιο παράδειγμα, όπως φαίνεται και από τις πολύ μικρότερες καμένες εκτάσεις φέτος σε σύγκριση με προηγούμενα έτη. Το ίδιο και η Ισπανία, όπου ο κυλιόμενος μέσος όρος του αριθμού των πυρκαγιών μειώνεται εδώ και μία δεκαετία, στη διάρκεια της οποίας μάλιστα μόνο το ένα τρίτο των πυρκαγιών κατάφεραν να κάψουν πάνω από 10 στρέμματα προτού κατασβεστούν – συγκριτικά, στη δεκαετία του 1980 το αντίστοιχο ποσοστό ξεπερνούσε το 70%.

Οι ειδικοί επιστήμονες τονίζουν ότι δύο πλευρές είναι καθοριστικές για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο: Αφενός, η ανάπτυξη ενός συστήματος παρατήρησης και πυρόσβεσης που να επιτρέπει η πυρκαγιά να προσβληθεί στα πρώτα της στάδια, από εδάφους και αέρος – υπό την προϋπόθεση ότι θα υπάρχουν επαρκείς και «ετοιμοπόλεμες» δυνάμεις. Και, αφετέρου, η οργάνωση των δασικών εκτάσεων με τέτοιον τρόπο ώστε να υπάρχουν παντού αντιπυρικές ζώνες και πρόσβαση.

Ταυτόχρονα, όπως είναι φυσικό, απαιτείται η ενεργός συνεργασία και συμμετοχή του πληθυσμού που ζει στις περιοχές υψηλού κινδύνου. Αυτό είναι δε κάτι που αναδεικνύει και τη σημασία που έχουν τα μέτρα στήριξης και ο σχεδιασμός της οικονομίας προκειμένου αυτές να μην «αδειάζουν» από τους ανθρώπους που έχουν μεγαλώσει μέσα στα δάση, τα ξέρουν καλύτερα από όλους και ζουν από αυτά – ειδικά έπειτα από καταστροφές.

Τέλος, αλλά όχι τελευταίο σε σημασία, καίρια θέση έχει η συνειδητοποίηση του συνόλου του πληθυσμού σε αυτό το θέμα. Αλλωστε, σύμφωνα με την WWF, το 96% των δασικών πυρκαγιών στην περιοχή της Μεσογείου έχουν προκληθεί από τον άνθρωπο – είτε κατά λάθος είτε εκουσίως. Ετσι, όπως τονίζεται, απαιτείται γενναία αύξηση των δημόσιων δαπανών για την ενημέρωση και την εκπαίδευση του γενικού πληθυσμού γύρω από αυτό το θέμα – η οποία θα λειτουργήσει ευεργετικά και στον κρίσιμο τομέα της πρόληψης.

Φαίνεται, τελικά, ότι και στο θέμα των δασικών πυρκαγιών επιβεβαιώνεται το συμπέρασμα της πρόσφατης έκθεσης της IPCC: Η κατάσταση είναι άσχημη, αλλά ο άνθρωπος – που ευθύνεται γι’ αυτήν – μπορεί ακόμη να κάνει πολλά και να αποτρέψει τα χειρότερα. Ειδάλλως, στην επόμενη 30ετία οι απώλειες από τις υψηλές θερμοκρασίες στον πλανήτη δεν θα αυξηθούν μόνο κατά 74%, όσο δηλαδή την προηγούμενη, σύμφωνα με μελέτες που δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό «The Lancet», αλλά κατά πολύ περισσότερο. Με θύματα πρωτίστως τούς άνω των 65 και τα μωρά.

Μετά τις καταιγίδες και καύσωνες με… ονοματεπώνυμο
Το ενδεχόμενο να δίνονται εφεξής ονόματα στα επερχόμενα κύματα καύσωνα, κατά το πρότυπο των χειμερινών κυμάτων κακοκαιρίας και των κυκλώνων, εξετάζει η επιστημονική κοινότητα της Ελλάδας, σύμφωνα με δημοσίευμα της βρετανικής εφημερίδας «The Observer». Στόχος, όπως σημειώνεται, θα είναι η καλύτερη προετοιμασία τόσο των Αρχών όσο και της κοινής γνώμης για τα επερχόμενα φαινόμενα – τα οποία χαρακτηρίζονται ως «σιωπηροί δολοφόνοι» – και την αντιμετώπιση των συνεπειών τους, ειδικά όταν γίνεται λόγος για θερμοκρασίες άνω των 40 βαθμών Κελσίου για διάστημα μεγαλύτερο της μίας εβδομάδας.
«Αυτό το εξαιρετικά θερμό καλοκαίρι μας έδωσε μια εικόνα για το μελλοντικό κλίμα, σε 20-30 χρόνια από σήμερα, όταν είναι πιθανό να βιώνουμε μακρές περιόδους με πολύ υψηλές θερμοκρασίες» σημείωσε μιλώντας στην εφημερίδα ο Κώστας Λαγουβάρδος, διευθυντής ερευνών του Εθνικού Αστεροσκοπείου. «Είναι ακραίες συνθήκες, όμως μπορεί να μετατραπεί σε κανονικότητα.
Σε αντίθεση δε με άλλα έντονα καιρικά φαινόμενα, την ακραία θερμοκρασία δεν μπορεί κανείς να τη δει» προσθέτει ο ίδιος και σημειώνει: «Πιστεύουμε πως οι άνθρωποι θα είναι καλύτερα προετοιμασμένοι για να αντιμετωπίσουν ένα επερχόμενο φαινόμενο. Θα έχουν καλύτερη συνείδηση των πιθανών προβλημάτων που θα προκληθούν στις ζωές και στις περιουσίες τους».
Υπενθυμίζεται ότι πριν από τέσσερα χρόνια οι έλληνες μετεωρολόγοι είχαν ξεκινήσει να δίνουν ονόματα τις χειμερινές καταιγίδες και σε άλλα έντονα φαινόμενα. Ωστόσο, όπως εκτιμά και ο Λαγουβάρδος, η ονομασία των κυμάτων καύσωνα συνιστά «μεγαλύτερη πρόκληση», επειδή η κατηγοριοποίηση αναπόφευκτα περιλαμβάνει μετρήσεις της κατανομής της θερμοκρασίας και της πυκνότητας του πληθυσμού. Πάντως, εκτιμά ότι σε γενικές γραμμές τα κύματα καύσωνα είναι πιο εύκολο να προβλεφθούν όσον αφορά την ένταση και τη διάρκειά τους σε σύγκριση με τους χιονιάδες και τις καταιγίδες.
Σημειώνεται πως η Αθήνα είναι από τις λίγες πόλεις του πλανήτη – και η μοναδική στην Ευρώπη – που διαθέτει πλέον αξιωματούχο υπεύθυνο για τις υψηλές θερμοκρασίες.